Shloka 16
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
शब्दरागाच्छोत्रमस्य जायते भावितात्मन: । रूपरागात् तथा चक्षुप्राणं गन्धचिकीर्षया,शब्दके प्रति राग होनेसे उस भावितात्मा पुरुषकी श्रवणेन्द्रिय प्रकट होती है। रूपके प्रति राग होनेसे नेत्र और गन्ध ग्रहण करनेकी इच्छा होनेसे नासिकाका प्राकट्य होता है
śabdarāgāc chotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ | rūparāgāt tathā cakṣuḥ prāṇaṃ gandha-cikīrṣayā ||
ശബ്ദത്തോടുള്ള രാഗം മൂലം, സംസ്കാരങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട അന്തഃകരണമുള്ള അവനിൽ ശ്രവണേന്ദ്രിയം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. രൂപത്തോടുള്ള രാഗം മൂലം ചക്ഷു, ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം മൂലം ഘ്രാണേന്ദ്രിയം പ്രകടമാകുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the senses are not merely physical givens; they manifest and operate in line with the mind’s attachments—craving for sound, form, and fragrance conditions the arising and strengthening of hearing, sight, and smell. Ethically, it points to desire (rāga) as a root that shapes perception and bondage.
In the Shanti Parva’s instruction, Bhishma is explaining to the listener a causal account of how sensory faculties arise in embodied beings, linking each sense to a corresponding attachment or desire, as part of a broader teaching on mind, conduct, and liberation-oriented understanding.