Shloka 13
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् । तद्वत् सबुद्धि: सममिन्द्रियात्मा बुध: परं पश्यति तं स्वभावम्,परंतु उन्हीं काठोंका युक्तिपूर्वक मन्थन करनेपर जैसे अग्नि और धूम दोनों ही देखनेमें आते हैं, उसी प्रकार योगके द्वारा मन और इन्द्रियोंको बुद्धिके सहित समाहित कर लेनेवाला बुद्धिमान् ज्ञानी पुरुष इन सबसे परम श्रेष्ठ उस ज्ञानको और आत्माको साक्षात् कर लेता है
tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya dhūmaṃ ca paśyej jvalanaṃ ca yogāt | tadvat sa-buddhiḥ samam indriyātmā budhaḥ paraṃ paśyati taṃ svabhāvam ||
എന്നാൽ അതേ മരക്കഷണങ്ങളെ യുക്തിപൂർവ്വം മഥിച്ചാൽ പുകയും പിന്നെ തീയും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, യോഗശാസനത്തിലൂടെ മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ബുദ്ധിയോടുകൂടെ സമ്യക് സമാഹിതമാക്കിയ ജ്ഞാനി ആ പരമസ്വഭാവത്തെ—പരമജ്ഞാനത്തെയും ആത്മാവിനെയും—സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Right method (yoga) applied to the same inner instruments—mind, senses, and intelligence—yields direct realization of the supreme Self, just as proper friction of wood reveals smoke and then fire.
In Bhīṣma’s instruction to Yudhiṣṭhira in the Śānti Parva, he uses a familiar fire-kindling analogy to explain how disciplined concentration and integration of mind and senses, guided by buddhi, culminate in experiential knowledge of the highest reality.