Shloka 11
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथार्चिषो5ग्ने: पवनस्य वेगो मरीचयोड3र्कस्य नदीषु चाप: । गच्छन्ति चायान्ति च संचरन्त्य- स्तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु,जैसे अग्निकी शिखाएँ, वायुका वेग, सूर्यकी किरणें और नदियोंका बहता हुआ जल-- ये सदा आते-जाते रहते हैं, इसी प्रकार देहधारियोंके शरीर भी आवागमनके प्रवाहमें पड़े हुए हैं
bhīṣma uvāca | yathārcīṣo 'gneḥ pavanasyā vegā marīcayo 'rkasya nadīṣu cāpaḥ | gacchanti cāyānti ca sañcarantyas tadvac charīrāṇi śarīriṇāṃ tu ||
അഗ്നിയുടെ ജ്വാലകൾ, കാറ്റിന്റെ വേഗം, സൂര്യകിരണങ്ങൾ, നദികളിലെ ഒഴുകുന്ന ജലം—ഇവ എല്ലാം എപ്പോഴും വരികയും പോകികയും ചലിക്കയും ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ദേഹധാരികളുടെ ശരീരങ്ങളും നിരന്തരം ഗമനാഗമനത്തിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽപ്പെട്ടവയാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All embodied existence is in constant motion and change; therefore one should not cling to the body as stable or ultimate, but cultivate discernment and detachment aligned with dharma.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhishma uses natural analogies—fire, wind, sunlight, and river-water—to illustrate the ceaseless flux of bodily life and to ground ethical reflection on non-attachment.