Shloka 13
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
एतत् सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत् । निवृत्तं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनाश्रयम्,इन मनोनिग्रह आदि पूर्वोक्त सभी साधनोंका निष्कामभावसे अनुष्ठान करके उन्हें प्रवृत्तिके विपरीत निवृत्तिमार्गमें बदल डाले। निवृत्तिमार्ग तीन तरहका है-व्यक्त, अव्यक्त और अनाश्रय, उस मार्गका आश्रय लेकर स्थिरचित्त हो जाय युधिष्ठिरने पूछा--जो कभी निवृत्त न होनेवाला सनातन अव्यक्त ब्रह्म है, उस गायत्रीके जपमें स्थित रहने-वाला एवं उससे भावित हुआ जापक किस कारणसे यहाँ शरीरमें प्रवेश करता है अर्थात् पुनर्जन्म ग्रहण करता है? ।। भीष्म उवाच दुष्प्रज़्ैनेन निरया बहव: समुदाहता: । प्रशस्तं जापकत्वं च दोषाश्रैते तदात्मका:
etad sarvam aśeṣeṇa yathoktaṁ parivartayet | nivṛttaṁ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam || duṣprajñena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ | praśastaṁ jāpakatvaṁ ca doṣāśrayate tad-ātmakaḥ ||
മുമ്പ് പറഞ്ഞ എല്ലാ ശാസനകളും നിഷ്കാമഭാവത്തോടെ യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ച്, പ്രവൃത്തിയുടെ വിപരീതമായ നിവൃത്തിമാർഗമായി അവയെ പൂർണ്ണമായി പരിവർത്തനം ചെയ്യണം. ആ നിവൃത്തിമാർഗം—വ്യക്തം, അവ്യക്തം, അനാശ്രയം—അതിനെ ആശ്രയിച്ച് മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കണം. ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ ബുദ്ധി ദുഷ്പ്രജ്ഞയായാൽ അനേകം നരകഗതികൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; കൂടാതെ പ്രശംസനീയമായ ജപകത്വവും ദോഷങ്ങളെ ആശ്രയിക്കുമ്പോൾ മലിനമാകുന്നു, കാരണം അപ്പോൾ साधകൻ ആ ദോഷങ്ങളാൽ തന്നെ രൂപപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Spiritual disciplines must be redirected from outward, desire-driven activity (pravṛtti) to inward renunciation (nivṛtti). Even good practices like japa can become harmful if guided by defective understanding; right insight and purity of intention are essential.
In the Shanti Parva dialogue, Bhishma instructs Yudhishthira on the renunciant path and warns that misguided intellect can corrupt even commendable religious practice, leading to downfall rather than liberation.