Shloka 9

निरय-परमस्थान-वर्णनम्

Niraya and the Supreme Station: A Metaphysical Re-reading

Devanagari script

तत्‌ खलु द्विविधं सुखमुच्यते शारीर॑ं मानसं च | इह खल्वमुष्यमिंश्व॒ लोके वस्तुप्रवृत्तय: सुखार्थ-मभिधीयन्ते । न ह्ृतः परं त्रिवर्गफलं विशिष्टतरमस्ति स एव काम्यो गुणविशेषो बथधर्मार्थगुणारम्भस्तद्धेतुर-स्योत्पत्ति: सुखप्रयोजनार्थ आरम्भ:,सुख दो प्रकारका बताया जाता है--शारीरिक और मानसिक। इहलोक और परलोकमें जो वस्तुओंकी प्राप्तिके लिये प्रवृत्तियाँ हैं, वे सुखके लिये ही बतायी जाती हैं। इस सुखसे बढ़कर त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ और काम) का और कोई अत्यन्त विशिष्ट फल नहीं है। वह सुख ही प्राणीका वाउ्छनीय गुणविशेष है। धर्म और अर्थ जिसके अंग हैं, उस सुखके लिये ही कर्मोका आस्मभ किया जाता है; क्योंकि सुखकी उत्पत्तिमें उद्यम ही हेतु हैं; अतः सुखके उद्देश्यसे ही कर्मोंका आरम्भ किया जाता है

Transliteration

tad khalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca | iha khalv amuṣmiṃś ca loke vastupravṛttayaḥ sukhārtham abhidhīyante | na hy ataḥ paraṃ trivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti | sa eva kāmyo guṇaviśeṣo yathā dharmārthaguṇārambhas tadhetur asyotpattiḥ | sukhaprayojanārtham ārambhaḥ |

Translation

സുഖം രണ്ടുവിധമാണെന്ന് പറയുന്നു—ശാരീരികവും മാനസികവും. ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും വസ്തുക്കൾ നേടുന്നതിനുള്ള വിവിധ പ്രവൃത്തികൾ സുഖാർത്ഥമായിട്ടാണ് വിവക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ സുഖത്തേക്കാൾ ത്രിവർഗ്ഗം (ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം) നൽകുന്ന കൂടുതൽ വിശിഷ്ടമായ ഫലം മറ്റൊന്നുമില്ല. അതേ സുഖം ജീവികൾക്കു কাম്യമായ പ്രത്യേക ഗുണമാണ്. അതിനാൽ ധർമ്മവും അർത്ഥവും അതിന്റെ അംശങ്ങളായി നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, സുഖപ്രയോജനാർത്ഥം തന്നെയാണ് കർമ്മാരംഭം; കാരണം സുഖോത്പത്തിക്കു ശ്രമം തന്നെയാണ് കാരണം—അതിനാൽ സുഖം ലക്ഷ്യമാക്കി ഉപക്രമം ആരംഭിക്കുന്നു.

Word by Word

तत्that (i.e., that happiness)

खलुindeed

द्विविधम्twofold

सुखम्happiness

उच्यतेis said / is called

शारीरम्bodily

मानसम्mental

चand

इहhere (in this world)

खलुindeed

अमुष्मिन्in that (other world)

चand

लोकेin the world

वस्तु-प्रवृत्तयःactivities/endeavors for objects (acquisitions)

सुख-अर्थम्for the sake of happiness

अभिधीयन्तेare described / are said

नnot

हिindeed / for

इतःthan this / from this

परम्higher / beyond

त्रिवर्ग-फलम्fruit of the three aims (dharma, artha, kāma)

विशिष्टतरम्more excellent / more distinguished

अस्तिexists / is

सःthat

एवalone / indeed

काम्यःdesirable

गुण-विशेषःa special quality

यत्which

धर्म-अर्थ-गुण-आरम्भःundertaking in which dharma and artha are constituent qualities

तत्-हेतुःits cause

अस्यof this (happiness)

उत्पत्तिःarising / production

सुख-प्रयोजन-अर्थम्for the purpose of happiness

आरम्भःundertaking / commencement

Speaker

भरद्वाज उवाच

Characters & Entities

Bharadvāja

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Geographic Context

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

Happiness (sukha) is twofold—physical and mental—and it functions as the ultimate motivating end behind worldly and otherworldly pursuits; even the fruits of dharma, artha, and kāma are framed as culminating in, or serving, happiness, which arises through purposeful effort.

What is happening in the narrative?

In the didactic discourse of the Śānti Parva, Bharadvāja is explaining a theory of human aims: why beings act, how dharma and artha relate to action, and how both are treated as supports in the pursuit of happiness.