Shloka 37
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोडपि च | एवं द्वादशधा स्पर्शों वायव्यो गुण उच्यते,उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, हलका, भारी और अधिक भारी--इस प्रकार वायु-सम्बन्धी स्पर्श गुणके बारह भेद कहे जाते हैं
tathā kharo mṛdu rūkṣo laghur gurutaro 'pi ca | evaṃ dvādaśadhā sparśo vāyavyo guṇa ucyate ||
അതുപോലെ ഖരത്വം, മൃദുത്വം, രൂക്ഷത, ലഘുത്വം, ഗുരുത്വം, അതിഗുരുത്വം; കൂടാതെ ഉഷ്ണ-ശീത, സുഖ-ദുഃഖ, സ്നിഗ്ധ-വിശദ—ഇവയെല്ലാം ചേർത്ത് വായു-തത്ത്വത്തിന്റെ സംബന്ധത്തിൽ സ്പർശം പന്ത്രണ്ടുവിധമെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ വായുസംബന്ധിയായ സ്പർശഗുണങ്ങളുടെ ദ്വാദശ ഭേദങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse classifies tactile experience (sparśa) as a set of distinct qualities and states that, in this teaching context, these are specifically attributed to the air principle (vāyavya guṇa). It presents a systematic, analytical way of understanding sensation by enumerating its modes.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Bharadvāja is explaining a philosophical taxonomy of qualities. Here he continues an enumeration, stating that touch connected with Vāyu is described as twelvefold, listing representative tactile opposites such as rough/soft, light/heavy, and related experiential pairs.