Shloka 36
Bhṛgu–Bharadvāja-saṃvāda: Vānaprastha-parivrājaka-ācāra, Abhaya-dharma, and Lokānāṃ Vibhāga (Śānti-parva 185)
उष्ण: शीत: सुखो दुःख: स्निग्थो विशद एव च,उष्ण, शीत, सुख, दुःख, स्निग्ध, विशद, खर, मृदु, रूक्ष, हलका, भारी और अधिक भारी--इस प्रकार वायु-सम्बन्धी स्पर्श गुणके बारह भेद कहे जाते हैं
bharadvāja uvāca | uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca | kharaḥ mṛduḥ rūkṣaḥ laghuḥ bhārī ati-bhārī ca | iti vāyu-sambandhī sparśa-guṇānāṃ dvādaśa bhedāḥ kathyante ||
ഭരദ്വാജൻ പറഞ്ഞു—ഉഷ്ണവും ശീതവും, സുഖവും ദുഃഖവും, സ്നിഗ്ധതയും വിശദതയും; കൂടാതെ ഖരത്വവും മൃദുത്വവും, രൂക്ഷത, ലഘുത്വം, ഗുരുത്വം, അതിഗുരുത്വം—ഇവയാണ് വായു-തത്ത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സ്പർശഗുണങ്ങളുടെ പന്ത്രണ്ടു ഭേദങ്ങൾ എന്ന് ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ അനുഭവഗുണങ്ങളെ വിവേചിച്ചാൽ ദേഹത്തെയും ലോകത്തെയും ആശയക്കുഴപ്പമില്ലാതെ ഗ്രഹിക്കാം; സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ നടുവിൽ സ്ഥിരത ഉദിക്കുന്നു.
भरद्वाज उवाच
Educational Q&A
The verse classifies twelve touch-based qualities (sparśa-guṇas) attributed to the air element—hot/cold, pleasant/painful, unctuous/clear, rough/soft, dry, light, heavy, and very heavy—encouraging discernment of sensory experience so one can remain steady and not be ruled by shifting bodily sensations.
In Śānti Parva’s instructional setting, Bharadvāja is explaining a doctrinal taxonomy of sense qualities. He enumerates the varieties of tactile experience as part of a broader teaching on elements, perception, and disciplined understanding.