Shloka 31
अध्याय १७८ — प्राणवायुगतिः तथा शारीराग्निव्यवस्था
Adhyāya 178 — The courses of prāṇa-vāyu and the regulation of the bodily fire
सर्वभूतान्यहं देहे पश्यन् मनसि चात्मन: । योगे बुद्धि श्रुते सत्त्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्,“मैं अपने शरीरमें मनके अंदर सम्पूर्ण भूतोंको देखता हुआ बुद्धिको योगमें, एकाग्रचितको श्रवण-मनन आदि साधनोंमें और मनको परब्रह्म परमात्मामें लगाकर रोग- शोकसे रहित एवं सुखी हो सम्पूर्ण लोकोंमें अनासक्त भावसे विचरूँगा, जिससे तू फिर मुझे इस प्रकार दुःखोंमें न डाल सकेगा
sarvabhūtāny ahaṁ dehe paśyan manasi cātmanaḥ | yoge buddhiṁ śrute sattvaṁ mano brahmaṇi dhārayan |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ എന്റെ ദേഹത്തിലും മനസ്സിലും ആത്മസ്വരൂപമായി സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും ദർശിച്ചുകൊണ്ട്, ബുദ്ധിയെ യോഗത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തും; ശ്രവണം-മനനം മുതലായ ശാസ്ത്രസാധനങ്ങളിൽ അന്തഃശുദ്ധിയും ദൃഢനിശ്ചയവും എന്ന സത്ത്വത്തെ സ്ഥാപിക്കും; മനസ്സിനെ ബ്രഹ്മത്തിൽ ധാരണം ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ രോഗ-ശോകരഹിതനായി, സുഖത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സർവ്വലോകങ്ങളിലും അനാസക്തഭാവത്തോടെ ഞാൻ വിഹരിക്കും—നീ വീണ്ടും എന്നെ ഇത്തരത്തിൽ ദുഃഖത്തിലേക്ക് തള്ളാൻ കഴിയാതിരിക്കേണ്ടതിന്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches an inward yogic discipline: perceive all beings in the Self, stabilize the intellect through yoga, cultivate sattva through scriptural listening and reflection, and fix the mind in Brahman. The ethical outcome is freedom from grief and suffering through non-attachment and steady contemplation.
In the Śānti Parva, Bhīṣma continues his instruction on dharma and liberation. Here he describes his resolve to practice yoga and Brahman-contemplation so as to become unattached and unshaken by sorrow—addressing a force/personified cause of suffering implied by the closing remark (“so that you may not place me again in such pains”).