Shloka 16
असंतोषादिदोष-निरूपणम्
On the Faults of Discontent and the Discipline of Detachment
देवयान और पितृयान--ये दो परलोकके प्रसिद्ध मार्ग हैं। जो सकाम यज्ञोंका अनुष्ठान करनेवाले हैं वे पितृयानसे जाते हैं और मोक्षके अधिकारी देवयानमार्गसे ।। तपसा ब्रह्मचर्येण स्वाध्यायेन महर्षय: । विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गता:,महर्षिगण तपस्या, ब्रह्मचर्य तथा स्वाध्यायके बलसे देहत्यागके पश्चात् ऐसे लोकमें पहुँच जाते हैं जहाँ मृत्युका प्रवेश नहीं है
tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena maharṣayaḥ | vimucya dehāṃs te yānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ || devayānaḥ pitṛyānaś ca—ete dvau paralokasya prasiddhau mārgau | ye sakāma-yajñān anuṣṭhātāraḥ te pitṛyānena yānti, mokṣādhikāriṇaḥ devayāna-mārgeṇa ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ദേവയാനം, പിതൃയാനം—പരലോകത്തിലേക്കുള്ള രണ്ട് പ്രസിദ്ധ മാർഗങ്ങൾ. ഫലകാമനയോടെ യജ്ഞകർമ്മം ചെയ്യുന്നവർ പിതൃയാനത്തിലൂടെ പോകുന്നു; മോക്ഷത്തിന് അർഹർ ദേവയാനമാർഗത്തിലൂടെ. മഹർഷികൾ തപസ്, ബ്രഹ്മചര്യം, സ്വാധ്യായം എന്നിവയുടെ ബലത്തിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച്, മരണത്തിന് പ്രവേശമില്ലാത്ത ലോകത്തെത്തുന്നു.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The passage distinguishes two post-mortem trajectories: ritual action pursued for desired results leads along the Pitṛyāna (a merit-based path), while those oriented to liberation—grounded in austerity, disciplined celibacy, and sacred study—attain the Devayāna and reach a state beyond the reach of death.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and ultimate good, Yudhiṣṭhira articulates a doctrinal contrast between result-seeking sacrificial practice and the liberative discipline of sages, describing how the latter, after leaving the body, attain a deathless realm.