Shloka 60
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
अल्पे वाप्यथ शोचेत पृथक् संवत्सरं चरेत् । त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे च द्वे स्मृते
alpe vāpy atha śocet pṛthak saṃvatsaraṃ caret | trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre ca dve smṛte ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ചെറിയ പിഴവുണ്ടായാലും പശ്ചാത്താപിച്ച് പ്രായശ്ചിത്താർത്ഥം ഒരു വർഷം വേർപെട്ട് വ്രതചര്യ പാലിക്കണം. ശ്രോത്രിയ ബ്രാഹ്മണന്റെ ഭാര്യയെ സമീപിച്ചാൽ മൂന്ന് വർഷം; പരസ്ത്രീഗമനത്തിൽ രണ്ട് വർഷം—എന്നാണ് സ്മൃതികളിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches graded expiation (prāyaścitta) proportional to the gravity of sexual misconduct: remorse is required even for minor faults, and stricter penance is prescribed for violating protected relationships—especially involving a Veda-learned Brāhmaṇa’s wife and, more generally, another man’s wife.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he cites traditional Smṛti-based norms about remorse and periods of living apart as penance, specifying different durations depending on the offense.