Shloka 26
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
“यद्यपि उनके बच्चे बड़े हो जानेपर अपने माँ-बापका पालन-पोषण नहीं करते हैं तो भी अपने प्यारे बच्चोंको न देखनेपर उनका शोक काबूमें नहीं रहता ।। मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको भविष्यति । इमं कुलकरं पुत्र त्यक्त्वा क्व नु गमिष्यथ,'परंतु मनुष्योंमें इतना स्नेह ही कहाँ है, जो उन्हें अपने बच्चोंके लिये शोक होगा। अरे! यह तुम्हारा वंशधर बालक है। इसे छोड़कर तुम कहाँ जाओगे
yady api te bālā bṛddhībhūya mātā-pitarau na paripālayanti, tathāpi priyabālān adṛṣṭvā teṣāṃ śoko na vaśaṃ gacchati. mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati? imaṃ kulakaraṃ putraṃ tyaktvā kva nu gamiṣyatha?
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—കുഞ്ഞുങ്ങൾ വളർന്ന് മാതാപിതാക്കളെ പോറ്റാതിരുന്നാലും, പ്രിയപ്പെട്ട കുഞ്ഞുങ്ങളെ കാണാതിരിക്കുമ്പോൾ അവരുടെ ദുഃഖം നിയന്ത്രണത്തിൽ നിൽക്കുകയില്ല. എന്നാൽ മനുഷ്യരിൽ അത്തരം സ്നേഹം എവിടെയാണ്—മക്കൾക്കായി അവർ ശോകിക്കേണ്ടതുപോലെ? ഈ ബാലൻ നിങ്ങളുടെ കുലത്തെ നിലനിർത്തുന്നവൻ; അവനെ ഉപേക്ഷിച്ച് നിങ്ങൾ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights the powerful, often involuntary nature of parental attachment: even when children fail in their duty to support parents, parents still grieve when separated from them. He uses this to stress the moral weight of family bonds and the significance of preserving and caring for one’s lineage-bearer (kulakara).
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he appeals to the listeners’ sense of familial responsibility and natural affection, pointing to a child as the continuer of the family line and questioning how one could abandon such a son and depart.