Shloka 73
Tapas, Tīrtha, and Moral Rehabilitation (Śānti-parva 148)
उपवासैर्बहुविधैश्वरिष्ये पारलौकिकम् । “भूख
upavāsair bahuvidhaiś cariṣye pāralaukikam |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— പലവിധ ഉപവാസവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് പരലോകക്ഷേമം ലക്ഷ്യമാക്കി പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുമെൻ. വിശപ്പ്, ദാഹം, സൂര്യതാപം എന്നിവയുടെ കഷ്ടം സഹിച്ച് ദേഹത്തെ അത്യന്തം ക്ഷീണിപ്പിക്കും; അപ്പോൾ ദേഹമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന നാഡീശിരകൾ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടും—ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച് എന്റെ പരിശ്രമം പരലോകഹിതത്തിലേക്ക് തിരിക്കും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes tapas through disciplined fasting as an ethical-spiritual practice: restraining bodily appetites and enduring hardship can be directed toward puṇya (merit) and pāralaukika (otherworldly) welfare, aligning personal conduct with dharma.
In Bhishma’s discourse in the Shanti Parva, he describes a resolve to perform rigorous austerities—especially repeated, varied fasts—enduring hunger, thirst, and heat, as a means of spiritual purification and securing well-being in the next world.