Shloka 6
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
भीष्मजीने कहा--धर्मनन्दन! भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह तो तुमने मुझसे बड़ा गोपनीय विषय पूछा है। यदि तुम्हारे द्वारा प्रश्न न किया गया होता तो मैं इस समय इस संकटकालिक धर्मके विषयमें कुछ भी नहीं कह सकता था ।।
bhīṣma uvāca—dharmo hīyān vacanād buddhiś ca bharatarṣabha | śrutvopāsyatha sadācāraiḥ sādhur bhavati sa kvacit, bharatabhūṣaṇa ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— “ധർമ്മനന്ദനാ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ യുധിഷ്ഠിരാ! നീ എന്നോട് അത്യന്തം ഗൂഢമായ കാര്യം ചോദിച്ചു. നീ ചോദിച്ചില്ലെങ്കിൽ ഈ ദുരിതകാലധർമ്മത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ഒന്നും പറയാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. ഭാരതഭൂഷണാ! ധർമ്മം അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമാണ്; അതിനെ വെറും വാക്കുകളിലാക്കി ചുരുക്കിയാൽ അത് ക്ഷയിക്കാം, ബുദ്ധിയും പിഴയ്ക്കാം. ശാസ്ത്രോപദേശം കേട്ട ശേഷം, സദാചാരത്തോടെ അതിനെ അനുഷ്ഠിച്ച് യഥാർത്ഥത്തിൽ സാദുവാകുന്ന മനുഷ്യൻ അത്യന്തം വിരളമാണ്।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is extremely subtle and cannot be secured by eloquent speech alone; true virtue is rare because it requires not only hearing scriptural instruction but also embodying it through sustained good conduct, especially when facing crisis situations.
In the Shanti Parva dialogue, Yudhishthira questions Bhishma about a confidential and difficult topic—dharma in times of distress. Bhishma responds by stressing the subtlety of dharma and the rarity of people who genuinely live according to what they have learned.