Shloka 24
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
स्वधर्मानन्तरा वृत्तिर्जात्याननुपजीवत: । जहत: प्रथमं कल्पमनुकल्पेन जीवनम्
svadharmānantara vṛttir jātyān anupajīvataḥ | jahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—സ്വജന്മസ്ഥാനത്തിന് വിധിച്ച സ്വധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കാനാകാത്തപ്പോൾ, മറ്റൊരു ഉപജീവനമാർഗവും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആപത്തുകാലത്ത് ആദ്യ മാർഗം—അഥവാ സ്വധർമ്മാനുസൃതമായ ജീവിതം—വിടേണ്ടിവരുന്നവൻ, ജീവരക്ഷയ്ക്കായി രണ്ടാം മാർഗം സ്വീകരിക്കാം; ആവശ്യമെങ്കിൽ തനിക്കു താഴെയുള്ള വർണ്ണത്തിന്റെ വൃത്തിയിലൂടെയും ജീവിക്കാം, അങ്ങനെ നിയമരഹിതത്വത്തിലേക്കു വീഴാതെ ജീവൻ നിലനിർത്താം।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In hardship, preserving life may require setting aside the primary rule of living strictly by one’s own svadharma; the tradition allows a secondary, emergency livelihood (anukalpa), even adopting work associated with a lower varna, to avoid greater moral collapse.
Bhishma is instructing Yudhishthira in the Shanti Parva on dharma, specifically explaining the graded rules of conduct: the normal rule (svadharma-based livelihood) and the emergency exception (alternative livelihood) when normal duty cannot sustain life.