Shloka 22
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
पीडितस्य किमद्वारमुत्पथो विधृतस्य च । अद्वारत: प्रद्रवति यदा भवति पीडित:
pīḍitasya kim advāram utpatho vidhṛtasya ca | advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—വിപത്തിൽ തകർന്ന മനുഷ്യന് ഏത് സ്ഥലം ‘വാതിലില്ലാത്തത്’ ആകും? തടവിൽ കഴിയുന്നവന് ഏത് വഴിയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ‘നിഷിദ്ധം’? മനുഷ്യൻ അത്യന്തം പ്രതിസന്ധിയിലാകുമ്പോൾ, വാതിലേ ഇല്ലാത്തിടത്തിലൂടെയും അവൻ ഓടി രക്ഷപ്പെടും।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme distress, people prioritize survival and will find or create an exit even where none seems to exist; likewise, one under restraint may take unconventional routes. The verse highlights how calamity compresses choices and pushes humans toward desperate, improvised action.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on statecraft and dharma. Here he offers a pragmatic observation about behavior under danger: when afflicted, a person escapes by any means, even through ‘doorless’ places or ‘improper’ paths.