Shloka 21
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
यथा वै ब्राह्मण: सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् । अभोज्यान्नानि चाश्रीयात् तथेदं नात्र संशय:
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet | abhojyānnāni cāśrīyāt tathā idaṃ nātra saṃśayaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഉപജീവനമില്ലാതെ ദുരിതത്തിലാഴുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ പ്രാണരക്ഷയ്ക്കായി യജ്ഞത്തിന് അയോഗ്യനായവനെയും യജിപ്പിക്കാം; സാധാരണയായി ഭക്ഷിക്കരുതാത്ത ആഹാരത്തെയും ആശ്രയിക്കാം. അതുപോലെ തന്നെയാണ് മുൻ ശ്ലോകത്തിൽ ക്ഷത്രിയനുവേണ്ടി പറഞ്ഞ വിധിയും ഗ്രഹിക്കേണ്ടത്; ഇതിൽ സംശയമില്ല।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme hardship (āpaddharma), preserving life and sustaining one’s role may justify limited exceptions to normal rules—such as a brāhmaṇa officiating for an ordinarily ineligible patron or eating normally forbidden food—paralleling emergency duties prescribed for a kṣatriya.
Bhīṣma, instructing on dharma in the Śānti Parva, clarifies that the previous instruction about a kṣatriya’s conduct in crisis should be accepted without doubt, using the brāhmaṇa’s emergency allowances as an analogy.