Shloka 18
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
सर्वात्मनैव धर्मस्य न परस्य न चात्मन: । सर्वोपायैरुज्जिहीर्षेदात्मानमिति निश्चय:,संकटकालमें मनुष्य अपने या दूसरेके धर्मकी ओर न देखे; अपितु सम्पूर्ण हृदयसे सभी उपायोंद्वारा अपने आपके ही उद्धारकी अभिलाषा करे, यही सबका निश्चय है
sarvātmanāiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ | sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ആപത്തുകാലത്ത് മനുഷ്യൻ പരധർമ്മത്തെ നോക്കരുത്; സ്വന്തം പതിവായ സ്വധർമ്മത്തെയുമാത്രം പിടിച്ചുനിൽക്കുകയും അരുത്. സർവ്വാത്മനാ, എല്ലാ ഉപായങ്ങളാലും, സ്വയം രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിക്കണം—ഇതാണ് നിശ്ചിത നിഗമനം।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme distress, the priority becomes safeguarding life and stability: one should act wholeheartedly and use every practical means for self-rescue, rather than rigidly clinging to formal notions of ‘my duty’ or ‘another’s duty’.
During the Shanti Parva instruction, Bhishma advises on dharma and right conduct. Here he addresses conduct in emergencies, emphasizing pragmatic self-protection as a broadly accepted conclusion.