Shloka 15
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
धर्म प्राप्य न्यायवृत्ति न बलीयान् न विन्दति । यस्माद् बलस्योपपत्तिरेकान्तेन न विद्यते
dharmaṁ prāpya nyāyavṛttiṁ na balīyān na vindati | yasmād balasyopapattir ekāntena na vidyate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മം ലഭിച്ചാലും ദുർബലൻ ന്യായാനുസൃതമായ ഉപജീവനം അനിവാര്യമായി നേടണമെന്നില്ല; കാരണം ധർമ്മാചരണം കൊണ്ടു മാത്രം ശക്തി തീർച്ചയായും ലഭിക്കും എന്നു പൂർണ്ണമായി പറയാനാവില്ല. അതുകൊണ്ട് ആപത്തുകാലത്ത് സാധാരണയായി അധർമ്മമായതും ചിലപ്പോൾ ‘ധർമ്മം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും പണ്ഡിതർ പറയുന്നു—ആപത്തിലും ധർമ്മവിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചാൽ അധർമ്മം തന്നെയാണ് ജനിക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma does not mechanically guarantee worldly power or a secure, fully just livelihood; hence emergencies tempt people to justify questionable acts as ‘necessary.’ Still, Bhīṣma underscores that violating dharma remains adharma even when done under pressure—ethical labels should not be diluted by convenience.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and moral conduct, Bhīṣma advises Yudhiṣṭhira about the tension between ideal righteousness and harsh realities. He explains why people invoke ‘emergency dharma’ in crises, while also warning that wise judgment recognizes the moral cost of actions taken against dharma.