Shloka 50
Daṇḍotpatti-kathana (Origin and Function of Daṇḍa) — वसुहोम–मान्धातृ संवाद
भर्तप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापर: । तस्माद् यः स हितो दृष्टो भर्तप्रत्ययलक्षण:
bhartapratyaya utpanno vyavahāras tathāparaḥ | tasmād yaḥ sa hito dṛṣṭo bhartapratyayalakṣaṇaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— സ്വാമിയിലോ അധികാരത്തിലോ ഉള്ള വിശ്വാസത്തിൽ നിന്നുമൊരു വിധത്തിലുള്ള ന്യായവ്യവഹാരം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അത് വാദി-പ്രതിവാദികളുടെ തർക്കത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന വ്യവഹാരത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ്. അതിനാൽ അത്തരം ആശ്രയവിശ്വാസത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി നൽകുന്ന വിധിയോ ദണ്ഡമോ ‘ഭർത്തൃപ്രത്യയലക്ഷണം’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; അത് സർവ്വലോകഹിതകരമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma distinguishes a type of judicial action grounded in reliance on a recognized authority (a master/guardian/sovereign) from litigation born of mutual dispute, and affirms that decisions/punishments based on such authoritative trust can serve the common welfare when properly applied.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and governance, Bhishma is explaining classifications of vyavahāra (legal/judicial procedure) to Yudhishthira, describing how certain cases arise not from a formal contest between parties but from trust in an authority’s standing, leading to a distinct kind of adjudication and penalty.