Shloka 11
Nakula’s Counsel on Yajña, Dāna, and Tyāga (नकुलोपदेशः—यज्ञदानत्यागविचारः)
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें अजुनके वचनके प्रयंगरें ऋषियों और पक्षिरूपधारी इन्द्रके संवादका वर्णनविषयक ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ,क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशेषत: । विप्रो वेदानधीते य: स त्यागी पार्थ उच्यते कुन्तीनन्दन! जो ब्राह्मण क्रोध, हर्ष और विशेषतः चुगलीकी अवहेलना करके सदा वेदोंके स्वाध्यायमें लगा रहता है, वह त्यागी कहलाता है
krodhaharṣāvanādṛtya paiśunyaṃ ca viśeṣataḥ | vipro vedānadhīte yaḥ sa tyāgī pārtha ucyate ||
kuntīnandana! yo brāhmaṇaḥ krodhaṃ harṣaṃ ca viśeṣataḥ paiśunyaṃ (paradūṣaṇa-rūpāṃ paiśunikatām) avajñāya nityaṃ vedasvādhyāye rataḥ, sa tyāgī iti ucyate |
നകുലൻ പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! ക്രോധവും ഹർഷവും ഉപേക്ഷിച്ച്, പ്രത്യേകിച്ച് പരനിന്ദയും ചാടിപ്പറച്ചിലും (പൈശുന്യം) വിട്ട്, നിരന്തരം വേദസ്വാധ്യായത്തിൽ ലീനനായിരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണനെയാണ് ത്യാഗി എന്നു പറയുന്നത്.”
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
True renunciation is primarily ethical and inward: restraining anger and excessive elation, rejecting slander and tale-bearing, and maintaining disciplined commitment to sacred study. Tyāga is framed as mastery over impulses and speech rather than mere external withdrawal.
In the Shānti Parva’s instruction-oriented setting, a definition of the ‘tyāgī’ is presented to Pārtha (Arjuna). The verse functions as a normative statement about Brahmin conduct, emphasizing self-restraint and svādhyāya as marks of genuine renunciation.