Shloka 4
Ālasyadoṣa-nirdeśa (On the Fault of Negligence) — The Camel’s Long-Neck Exemplum
जातिस्मरो महानुष्ट: प्राजापत्ये युगे5भवत् । तप: सुमहादातिष्ठदरण्ये संशितव्रत:,प्राजापत्ययुग (सत्ययुग) में एक महान् ऊँट था। उसको पूर्वजन्मकी बातोंका स्मरण था। उसने कठोर व्रतके पालनका नियम लेकर वनमें बड़ी भारी तपस्या आरम्भ की
bhīṣma uvāca | jātismaro mahānuṣṭraḥ prājāpatye yuge 'bhavat | tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ ||
ഭീഷ്മർ പറഞ്ഞു—“പ്രാജാപത്യ യുഗത്തിൽ (സത്യയുഗത്തിൽ) മുൻജന്മസ്മൃതി ഉള്ള ഒരു മഹത്തായ ഒട്ടകം ഉണ്ടായിരുന്നു. കഠിനവ്രതം സ്വീകരിച്ച് അത് വനത്തിൽ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സാരംഭിച്ചു.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse introduces an ethical exemplum: even a non-human being, remembering past lives, can deliberately adopt strict vows and undertake tapas. It foregrounds the Mahabharata’s theme that dharma is supported by self-restraint and disciplined effort, not merely by birth or status.
Bhishma begins a story set in the primordial age: a great camel with past-life memory takes up a firm vow and starts intense austerities in the forest, preparing the ground for a moral lesson that follows.