Shloka 79
Vyāghra–Gomāyu Saṃvāda (व्याघ्रगोमायु संवाद) — Testing Character Beneath Appearances
संतापिताश्न ये केचिद् व्यसनौघप्रतीक्षिण: । अन्तर्तहिता: सोपदहितास्ते सर्वे परसाधना:,“जो अपने पदसे गिरा दिये जानेके कारण असंतुष्ट हों, अपमानित किये गये हों, जो स्वयं राजासे पुरस्कृत होकर दूसरोंके द्वारा कलंक लगाये जानेके कारण उस आदरसे वंचित कर दिये गये हों, जो क्षीण, लोभी, क्रोधी, भयभीत और धोखेमें डाले गये हों, जिनका सर्वस्व छीन लिया गया हो, जो मानी हों, जिनकी आय छिन गयी हो, जो महत्त्वपूर्ण पद पाना चाहते हों, जिन्हें सताया गया हो, जो किसी राजापर आनेवाले संकटसमूहकी प्रतीक्षा कर रहे हों, छिपे रहते हों और मनमें कपटभाव रखते हों, वे सभी सेवक शत्रुओंका काम बनानेवाले होते हैं
santāpitāśn ye kecid vyasanaugha-pratīkṣiṇaḥ | antartahitāḥ sopadahitās te sarve para-sādhanāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അന്തരത്തിൽ കയ്പും വ്യഥയും നിറഞ്ഞ സേവകർ; തങ്ങളുടെ രാജാവിന് മേൽ ദുരന്തങ്ങളുടെ പ്രളയം വീഴാൻ കാത്തിരിക്കുന്നവർ; മറഞ്ഞുകിടന്ന് ഉള്ളിൽ വൈരം വളർത്തുന്നവർ; കപടരും രഹസ്യമായി ഹാനി ചെയ്യാൻ ഉറച്ചവരും—അവരെല്ലാം ശത്രുവിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler must be vigilant about disgruntled, concealed, and deceitful attendants: when resentment and covert malice take root, such people become tools of the enemy. Good governance includes recognizing and addressing grievances and preventing the rise of secret hostility within one’s own service.
In the Shanti Parva’s instruction on raja-dharma, Bhishma advises Yudhishthira about dangers within the royal establishment. Here he characterizes a class of servants who, while outwardly present, inwardly wait for the king’s downfall and thus function as agents for opposing forces.