Shloka 13
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
(अहिंसा सत्यमक्रोधस्तपो दानं दमो मति: । अनसूयाप्यमात्सर्यमनीर्ष्पा शीलमेव च ।। एष धर्म: कुरुश्रेष्ठ कथित: परमेष्ठिना । ब्रह्मणा देवदेवेन अयं चैव सनातन: ।। अस्मिन् धर्मे स्थितो राजन् नरो भद्राणि पश्यति ।) राजन! कुरुश्रेष्ठ! अहिंसा, सत्य, अक्रोध, तपस्या दान, मन, और इन्द्रियोंका संयम, विशुद्ध बुद्धि, किसीके दोष न देखना, किसीसे डाह और जलन न रखना तथा उत्तम शीलस्वभावका परिचय देना--ये धर्म हैं, देवाधिदेव परमेष्ठी ब्रह्माजीने इन्हींको सनातन धर्म बताया है। जो मनुष्य इस सनातन धर्ममें स्थित है, उसे ही कल्याणका दर्शन होता है ।। श्रुतिधर्म इति होके नेत्याहुरपरे जना: । न च तत्प्रत्यसूयामो न हि सर्व विधीयते,वेदमें जिसका प्रतिपादन किया गया है, वही धर्म है, यह एक श्रेणीके विद्वानोंका मत है; किंतु दूसरे लोग धर्मका यह लक्षण नहीं स्वीकार करते हैं। हम किसी भी मतपर दोषारोपण नहीं करते। इतना अवश्य है कि वेदमें सभी बातोंका विधान नहीं है
bhīṣma uvāca | ahiṃsā satyam akrodhas tapo dānaṃ damo matiḥ | anasūyāpy amātsaryam anīrṣyā śīlam eva ca || eṣa dharmaḥ kuruśreṣṭha kathitaḥ parameṣṭhinā | brahmaṇā devadevena ayaṃ caiva sanātanaḥ || asmin dharme sthito rājan naro bhadrāṇi paśyati |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! അഹിംസ, സത്യം, ക്രോധരാഹിത്യം, തപസ്, ദാനം, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രിക്കൽ, നിർമ്മലമായ ബുദ്ധി, മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷം തേടാതിരിക്കുക, അസൂയ–മത്സരങ്ങളുടെ അഭാവം, ഉത്തമ ശീലാചാരം—ഇവയാണ് ധർമ്മം. ദേവാധിദേവനായ പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവ് ഇതിനെ സനാതനധർമ്മമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹേ രാജാവേ! ഈ സനാതനധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരനായവൻ തന്നെയാണ് മംഗളവും യഥാർത്ഥ ഹിതവും ദർശിക്കുന്നത്. ചിലർ പറയുന്നു—ശ്രുതി (വേദം)യിൽ പ്രതിപാദിച്ചതേ ധർമ്മം; മറ്റുചിലർ അത് അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ഞങ്ങൾ യാതൊരു അഭിപ്രായത്തെയും കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; എന്നാൽ വേദത്തിൽ എല്ലാറ്റിനും വിധി ഇല്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines an eternal, universal Dharma as a set of inner and outer virtues—non-violence, truth, freedom from anger, austerity, generosity, self-restraint, clear understanding, non-fault-finding, and freedom from envy—taught by Brahmā; abiding in these leads to genuine welfare.
In the Shanti Parva instruction to King Yudhiṣṭhira after the war, Bhishma continues his discourse on righteous living, listing foundational virtues and grounding them in divine authority by attributing them to Brahmā as the eternal Dharma.