Shloka 103
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
आन्तरैभेंदयित्वारीन् बिल्व॑ बिल्वेन भेदय | राजा जनक बड़े धीर और श्रीसम्पन्न हैं। जब वे तुम्हारा सत्कार करेंगे, तब सभी लोगोंके विश्वास-पात्र होकर तुम अत्यन्त गौरवान्वित हो जाओगे। उस अवस्थामें तुम मित्रोंकी सेना इकट्ठी करके अच्छे मन्त्रियोंक साथ सलाह लेकर अन्तरंग व्यक्तियों-द्वारा शत्रुदलमें फूट डलवाकर बेलको बेलसे ही फोड़ो (शत्रुके सहयोगसे ही शत्रुका विध्वंस कर डालना)
āntaraiḥ bhedayitvā arīn bilvaṁ bilvena bhedaya | rājā janakaḥ baḍe dhīraḥ śrī-sampannaś ca | yadā te satkāraṁ kariṣyati tadā sarva-lokānāṁ viśvāsa-pātraḥ bhūtvā tvam atyantaṁ gauravānvitō bhaviṣyasi | tām avasthāṁ prāpya mitrāṇāṁ senām ekatrīkṛtya śubhaiḥ mantribhiḥ saha mantraṇāṁ kṛtvā antar-aṅga-janair śatru-dale bhedaṁ kārayitvā bilvaṁ bilvenaiva bhedaya (śatroḥ sahāyenaiva śatroḥ vidhvaṁsaṁ kuryāḥ) |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അന്തരംഗക്കാരെ ഉപയോഗിച്ച് ശത്രുക്കളിൽ ആഭ്യന്തര ഭേദം വിതറി, ബില്വഫലം മറ്റൊരു ബില്വഫലംകൊണ്ട് പിളർക്കുന്നതുപോലെ ശത്രുവിനെ ശത്രുവിന്റെ തന്നെ ആശ്രയങ്ങളാൽ തകർക്കുക. ജനകൻ ധീരനും ശ്രീസമ്പന്നനുമായ രാജാവാണ്; അവൻ നിന്നെ സത്കരിച്ചാൽ നീ സർവ്വജനവിശ്വാസ്യനായി മഹാഗൗരവം പ്രാപിക്കും. പിന്നെ മിത്രസേനയെ സമാഹരിച്ചു, പ്രാവീണ്യമുള്ള മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച്, ഗൂഢപുരുഷന്മാർ വഴി ശത്രുസൈന്യത്തിൽ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler (or political actor) should act through rājadharma: secure legitimacy and trust, consult competent ministers, build alliances, and use intelligence to create divisions within hostile forces—defeating the enemy with minimal direct confrontation, symbolized by splitting a bilva with another bilva.
Bhishma is instructing on practical governance and war-policy: he points to King Janaka’s honorable support as a source of public trust, then outlines a plan—gather allied troops, deliberate with ministers, and employ confidential agents to foment dissension in the enemy camp so the enemy collapses from within.