Shloka 47
उपायधर्म-सेनायोगः
Upāya-dharma and Senāyoga: Expedient Ethics & Army Deployment
संहतान् योधयेदल्पान् काम॑ विस्तारयेद् बहुन् । सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभि: सह,यदि अपने पास थोड़े-से सैनिक हों तो उन्हें एक साथ संघबद्ध रखकर युद्ध करनेका आदेश देना चाहिये और यदि बहुत-से योद्धा हों तो उन्हें बहुत दूरतक इच्छानुसार फैलाकर रखना चाहिये। थोड़े-से सैनिकोंको बहुतोंके साथ युद्ध करना हो तो उनके लिये सूचीमुख नामक व्यूह उपयोगी होता है
saṁhatān yodhayed alpān kāmaṁ vistārayed bahūn | sūcīmukham anīkaṁ syād alpānāṁ bahubhiḥ saha ||
സൈന്യം കുറവായാൽ അവരെ ഒന്നിച്ചു കെട്ടിപ്പിണക്കി യുദ്ധത്തിന് നിയോഗിക്കണം; യോദ്ധാക്കൾ കൂടുതലായാൽ ഇഷ്ടാനുസരണം വിശാലമായി പടർത്താം. കൂടാതെ കുറച്ച് സൈന്യം പലരോടു പോരാടേണ്ടിവന്നാൽ ‘സൂചീമുഖ’ എന്ന വ്യൂഹം യോജിച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches adaptive leadership in warfare: concentrate a small force into a cohesive, disciplined mass, but deploy a large force with breadth and flexibility. When outnumbered, use a formation like Sūcīmukha that focuses power into a penetrating point, minimizing the disadvantages of being few.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises the king on practical conduct of war and army deployment. Here he gives a rule-of-thumb for arranging troops based on relative numbers and recommends the Sūcīmukha formation when a smaller contingent must face a larger one.