Shloka 38
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
पाणिमालम्ब्य राजेन्द्र सुस्वरं प्रसरोद ह । राजेन्द्र! तदनन्तर यादवश्रेष्ठ श्रीकृष्ण धृतराष्ट्रका हाथ अपने हाथमें लेकर उन्मुक्त स्वरसे फूट-फूटकर रोने लगे ।। स मुहूर्तादिवोत्सृज्य बाष्पं शोकसमुद्धवम्,उन्होंने दो घड़ीतक शोकके आँसू बहाकर शुद्ध जलसे नेत्र धोये और विधिपूर्वक आचमन किया। तत्पश्चात् शत्रुदमन श्रीकृष्णने राजा धृतराष्ट्रसे प्रस्तुत वचन कहा--“भारत! आप वृद्ध पुरुष हैं; अतः कालके द्वारा जो कुछ भी संघटित हुआ और हो रहा है, वह कुछ भी आपसे अज्ञात नहीं है। प्रभो! आपको सब कुछ अच्छी तरह विदित है
pāṇim ālambya rājendra susvaraṃ prasarod ha | rājendra! tadanantaraṃ yādavaśreṣṭhaḥ śrīkṛṣṇo dhṛtarāṣṭrasya hastaṃ svahastena gṛhītvā unmuktasvarena phūṭ-phūṭkar arodīt || sa muhūrtād iva utsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavam netre śuddhajalena prakṣālya vidhivat ācamya tataḥ śatrudamanaḥ śrīkṛṣṇo rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ prati idaṃ vacanam uvāca— “bhārata! tvaṃ vṛddhapuruṣaḥ; ataḥ kālena yat kiṃcid ghaṭitaṃ vartate ca tat sarvaṃ tava na ajñātam | prabho! sarvaṃ te suviditam” ||
രാജേന്ദ്രന്റെ കൈ തന്റെ കൈയിൽ പിടിച്ച് ശ്രീകൃഷ്ണൻ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു. കുറച്ചുനേരം ദുഃഖജന്യമായ കണ്ണീർ ഒഴുക്കിയ ശേഷം, ശുദ്ധജലത്തിൽ കണ്ണുകൾ കഴുകി, വിധിപ്രകാരം ആചമനം ചെയ്തു. പിന്നെ ശത്രുദമനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ധൃതരാഷ്ട്രനോട് പറഞ്ഞു—“ഭാരതാ! നിങ്ങൾ വൃദ്ധൻ; അതിനാൽ കാലം വരുത്തിയതും വരുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതും—ഇവയിൽ ഒന്നും നിങ്ങളിൽ നിന്ന് അജ്ഞാതമല്ല. പ്രഭോ, ഇതെല്ലാം നിങ്ങള്ക്ക് നന്നായി അറിയാം.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames catastrophic events through the lens of Kāla (Time) and mature discernment: an elder king is expected to recognize the inevitability of what Time brings, while still acknowledging human grief. It also models restraint and dharmic conduct—after emotional outpouring, one returns to ritual purity and measured speech.
Kṛṣṇa takes Dhṛtarāṣṭra’s hand and weeps openly. After some time he composes himself, washes his eyes, performs ācamana, and then begins a serious address to Dhṛtarāṣṭra, reminding him that as an elder he already understands what Time has caused and is causing.