Shloka 2
Gadā-yuddhe Bhīma–Duryodhanayoḥ Tumulaḥ Saṃprahāraḥ
Mace-duel’s intense exchange
धिगस्तु खलु मानुष्यं यस्य निछ्ठेयमीदृशी । एकादशचमूभर्ता यत्र पुत्रो ममानघ,“निष्पाप संजय! जिसका परिणाम ऐसा दुःखद होता है, उस मानव-जन्मको धिक्कार है! मेरा पुत्र एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाओंका स्वामी था। उसने सब राजाओंपर हुक्म चलाया और सारी पृथ्वीका अकेले उपभोग किया; किंतु अन्तमें उसकी यह दशा हुई कि गदा हाथमें लेकर उसे वेगपूर्वक पैदल ही युद्धमें जाना पड़ा
dhig astu khalu mānuṣyaṁ yasya niṣṭheyam īdṛśī | ekādaśa-camū-bhartā yatra putro mamānagha |
നിഷ്പാപ സഞ്ജയാ, അവസാനം ഇങ്ങനെ ദുഃഖകരമാകുന്ന മനുഷ്യജന്മത്തിന് ശാപം! എന്റെ പുത്രൻ—ഒരിക്കൽ പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനകളുടെ അധിപനായും രാജാക്കന്മാരെ ആജ്ഞാപിച്ചും ഏകാന്തമായി ഭൂമിയെ മുഴുവൻ അനുഭവിച്ചവൻ—അവസാനം ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് വേഗത്തിൽ കാൽനടയായി യുദ്ധത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചെല്ലേണ്ടിവന്നിരിക്കുന്നു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Worldly power and sovereignty are unstable; even the mightiest commander can be reduced to a pitiable end. The verse frames this as an ethical lament on the fragility of human fortune and the tragic consequences of war and ambition.
In the Shalya Parva, the speaker reports a lament about the king’s son: once lord of vast forces, he is now driven to a desperate final combat, highlighting the reversal of fortune at the war’s climax.