Shloka 42
अध्याय ४ — दुर्योधनस्य असंधि-निश्चयः
Duryodhana’s Refusal of Reconciliation
रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् | भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्,“दुर्योधन! अब तुम अपने शरीरकी रक्षा करो; क्योंकि आत्मा (शरीर) ही समस्त सुखोंका भाजन है। जैसे पात्रके फ़ूट जानेपर उसमें रखा हुआ जल चारों ओर बह जाता है, उसी प्रकार शरीरके नष्ट होनेसे उसपर अवलम्बित सुखोंका भी अन्त हो जाता है
sañjaya uvāca | rakṣa duryodhanātmānam ātmā sarvasya bhājanam | bhinne hi bhājane tāta diśo gacchati tadgatam ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ദുര്യോധനാ! നിന്റെ ദേഹം കാത്തുകൊൾക; ദേഹമാണ് സകലഭോഗങ്ങളുടെയും പാത്രം. പാത്രം പൊട്ടിയാൽ അതിലെ ജലം എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, ദേഹം നശിച്ചാൽ അതിനെ ആശ്രയിച്ച സുഖങ്ങളും അവസാനിക്കുന്നു.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a pragmatic ethic: embodied life is the necessary support (bhājana) for experiencing worldly goods; therefore, self-preservation is urged. The broken-vessel metaphor underscores impermanence—when the body is destroyed, the enjoyments dependent on it disperse and end.
Sañjaya addresses Duryodhana amid the crisis of battle in the Śalya Parva, urging him to safeguard his own person. He frames the counsel through a vivid analogy: just as contents are lost when a pot breaks, so pleasures and supports vanish when the body falls.