Shloka 59
Dvaipāyana-hrade Duryodhanasya Māyā — Yudhiṣṭhirasya Dharmoktiḥ (Śalya-parva, Adhyāya 30)
महता शड्खनादेन रथनेमिस्वनेन च । ऊर्ध्व॑ धुन्वन् महारेणुं कम्पयंश्वापि मेदिनीम्,वे महान् शंखनाद तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटसे पृथ्वीको कैँपाते और धूलका महान् ढेर ऊपर उड़ाते हुए वहाँ आये थे। युधिष्ठिरकी सेनाका कोलाहल सुनकर कृततवर्मा, कृपाचार्य और अश्व॒त्थामा तीनों महारथी राजा दुर्योधनसे इस प्रकार बोले--
mahātā śaṅkhanādena rathanemisvanena ca | ūrdhvaṃ dhunvan mahāreṇuṃ kampayaṃś cāpi medinīm ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാശംഖനാദത്താലും രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്താലും അവർ മഹാധൂളിമേഘം മേലോട്ടുയർത്തി ഭൂമിയെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട് അവിടെ എത്തി. യുധിഷ്ഠിരസേനയുടെ കോലാഹലം കേട്ട കൃതവർമ്മൻ, കൃപാചാര്യൻ, ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവ്—ഈ മൂന്നു മഹാരഥന്മാർ—രാജാ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how war amplifies collective emotion—noise, dust, and trembling earth become symbols of escalating conflict. Ethically, it frames the battlefield as a space where leaders must respond to overwhelming momentum with discernment, since martial spectacle can cloud judgment and intensify destructive resolve.
Sañjaya describes the arrival and advance marked by conch-blasts and chariot-wheel thunder, raising dust and shaking the ground. Hearing the tumult from Yudhiṣṭhira’s forces, Kṛtavarmā, Kṛpācārya, and Aśvatthāmā prepare to speak to Duryodhana, setting up counsel or a tactical response.