Shloka 13
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
उस महासमरमें शीघ्रतापूर्वक आक्रमण करनेवाले मरनेसे बचे हुए उन सैनिकोंपर समस्त पाण्डवोंने विषधर सर्पके समान आकारवाले बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।। तत् सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभि: । अवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दत,न प्राज्ञायन्त समरे दिश: सप्रदिशस्तथा । चारों ओर दौड़ते हुए घोड़ों तथा सेनाके द्वारा उड़ायी हुई धूलसे वहाँका सारा प्रदेश छा गया था। अतः समरभूमिमें दिशाओं तथा विदिशाओंका कुछ पता नहीं चलता था ।। १२६ || ततस्तु पाण्डवानीकान्नि:सृत्य बहवो जना: भारत! पाण्डव-सेनासे बहुत-से सैनिकोंने निकलकर युद्धमें एक ही मुहूर्तके भीतर आपके सम्पूर्ण योद्धाओंका संहार कर डाला। भरतनन्दन! उस समय आपकी वह सेना सर्वथा नष्ट हो गयी। उसमेंसे एक भी योद्धा बच न सका
sañjaya uvāca |
usa mahāsamareṃ śīghratāpūrvakam ākramaṇa karanevāle maraṇe se bace hue una sainikoṃ para samasta pāṇḍavoṃ ne viṣadhara sarpa ke samāna ākāra vāle bāṇoṃ kī varṣā ārambha kara dī ||
tat sainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ |
avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata,
na prājñāyanta samare diśaḥ sapradiśas tathā ||
catroṃ ora dauṛte hue ghoṛoṃ tathā senā ke dvārā uḍāyī huī dhūla se vahāṃ kā sārā pradeśa chā gayā thā |
ataḥ samarabhūmi meṃ diśāoṃ tathā vidiśāoṃ kā kuch pata nahīṃ calatā thā ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാസമരത്തിൽ വേഗത്തിൽ ആക്രമിച്ചു വരുന്ന ശേഷിച്ച സൈനികരിൽ പാണ്ഡവർ വിഷസർപ്പസദൃശാകാരമുള്ള അമ്പുകളുടെ വർഷം ആരംഭിച്ചു. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! റണത്തിലേക്ക് കടന്നതുമാത്രം മഹാത്മാക്കൾ ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ ആ സൈന്യത്തെ തകർത്തു; അവർക്കൊരു രക്ഷകനെയും കണ്ടെത്താനായില്ല. യുദ്ധകലഹത്തിൽ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും തിരിച്ചറിയാനായില്ല; എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും പാഞ്ഞോടുന്ന കുതിരകളും സൈന്യം ഉയർത്തിയ പൊടിയും ആ പ്രദേശം മുഴുവൻ മൂടിയിരുന്നു।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war rapidly dissolves order and moral clarity: when an army loses its protector and cohesion, even brave men become directionless, and destruction follows swiftly. It implicitly warns that violence, once unleashed, becomes an impersonal force that overwhelms individuals and erases discernment.
Sanjaya reports that the Pandavas unleash a deadly barrage of arrows on the remaining attackers. Within a very short time the opposing host is cut down; dust and frantic movement obscure the battlefield so completely that soldiers cannot tell directions, and the army finds no one to protect or rally it.