Shloka 52
Chapter 23: Śakuni Reports, Kaurava Advance, and Arjuna’s Penetration of the Host
केशाकेशि समालग्ना न शेकुश्रैष्टितुं नरा: । अन्योन्यमश्चपृष्ठे भ्यो विकर्षन्तो महाबला:,बहुत-से मनुष्य परस्पर केश पकड़कर इतने सट गये थे कि कोई चेष्टा नहीं कर पाते थे। कितने ही महाबली योद्धा एक-दूसरेको घोड़ोंकी पीठोंसे खींच रहे थे
keśākeśi samālagnā na śekuḥ ceṣṭituṁ narāḥ | anyonyam aśvapṛṣṭhebhyo vikarṣantaḥ mahābalāḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പലരും പരസ്പരം മുടി പിടിച്ച് അങ്ങനെ ചേർന്നു കുടുങ്ങി; നീങ്ങാൻ പോലും കഴിയാതെപോയി. പിന്നെ അനേകം മഹാബലികൾ തമ്മിൽ പിടിമുറുക്കി, എതിരാളികളെ കുതിരകളുടെ പുറത്ത് നിന്ന് വലിച്ചിറക്കുന്നതായി കണ്ടു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how war can degrade into uncontrolled, bodily violence where self-mastery and restraint collapse; it implicitly warns that even valor can be swallowed by rage and confusion when dharma is obscured by the frenzy of battle.
Sañjaya describes intense hand-to-hand fighting: warriors seize each other by the hair, becoming so entangled they cannot move, while powerful fighters pull opponents down from horseback, indicating a chaotic melee rather than orderly chariot warfare.