Shloka 7
Kṛtavarmā–Sātyaki Chariot Duel and Kaurava Morale Shock (कृतवर्म-सात्यकि-द्वैरथम्)
राजन! जैसे पूर्वकालमें ऐरावतपर बैठकर शत्रु-सेनाका संहार करते हुए वज्रधारी इन्द्रके बाण छोड़ने और विपक्षीको मार गिरानेके अन्तरको दैत्य और देवता नहीं देख पाते थे, उसी प्रकार उस महासमरमें शाल्वके बाण छोड़ने तथा सैनिकोंको यमलोक पहुँचानेमें कितनी देर लगती है, इसे अपने या शत्रुपक्षके योद्धा नहीं देख सके ।। ते पाण्डवा: सोमका: सृञ्जयाश्र तमेकनागं ददृशु: समनन््तात् । सहस्रशो वै विचरन्तमेकं यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे,इन्द्रके ऐरावत हाथीकी भाँति म्लेच्छशजका वह गजराज यद्यपि रणभूमिमें अकेला ही निकट विचर रहा था, तो भी पाण्डव, सूंजय और सोमकयोद्धा उसे सहस्रोंकी संख्यामें देखते थे। उन्हें सब ओर वही वह दिखायी देता था
sañjaya uvāca | rājan! yathā pūrvakāle airāvatopaviṣṭaḥ śatrusenāsaṃhāraṃ kurvan vajradhara indro bāṇān muñcan vipakṣaṃ nipātayan ca yāvat, tatra daityā devāś ca bāṇamokṣa-nipātayor antaraṃ na paśyanti sma; tathā tasmin mahāsamare śālvasya bāṇamokṣaḥ sainikānāṃ ca yamalokaprāpaṇaṃ kati ciram iti svapakṣaparapakṣayodhā na dadṛśuḥ || te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāś ca taṃ gajarājaṃ samantāt dṛṣṭavantaḥ | sahasraśo vai vicarantam ekaṃ yathā mahendrasya gajaṃ samīpe ||
രാജാവേ, പണ്ടുകാലത്ത് ഐരാവതത്തിൽ ആരൂഢനായ വജ്രധാരി ഇന്ദ്രൻ ശത്രുസൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ട് ശരവൃഷ്ടി ചൊരിയുമ്പോൾ, ദൈത്യർക്കും ദേവർക്കും അവൻ ശരമൊഴിക്കുന്നതിനും ശത്രു വീഴുന്നതിനുമിടയിലെ ഇടവേള കാണാനാകാത്തതുപോലെ—അങ്ങനെ ആ മഹാസമരത്തിൽ ശാൽവൻ ശരങ്ങൾ വിടുന്നതും സൈനികർ യമലോകം പ്രാപിക്കുന്നതും എത്ര ചെറുസമയത്തിൽ സംഭവിക്കുന്നുവെന്ന് നമ്മുടെ പക്ഷത്തെയും ശത്രുപക്ഷത്തെയും യോദ്ധാക്കൾക്കൊന്നും തിരിച്ചറിയാനായില്ല. പാണ്ഡവർ, സോമകർ, സൃഞ്ജയർ ആ ഒരേയൊരു ഗജരാജനെ എല്ലാടവും കണ്ടു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിച്ചിട്ടും, അവൻ അവർക്കു സഹസ്രങ്ങളായി തോന്നി—സമീപത്ത് മഹേന്ദ്രന്റെ ഗജം കാണുന്നതുപോലെ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how overwhelming martial force can collapse the perceived gap between action and consequence: when skill and momentum peak, observers cannot even register the ‘interval’ between a deed and its result. Ethically, it underscores the terrifying immediacy of violence in war—death becomes instantaneous and impersonal, ‘sending to Yama’s realm’ as a stock epic expression.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that Śālva’s archery in the great battle was so rapid that neither side could perceive the time between his shooting and the soldiers’ falling. He then describes a battlefield spectacle: an elephant-king moving alone yet appearing as if multiplied into thousands to the Pāṇḍavas and their allies, likened to Indra’s Airāvata.