Shloka 49
Śalya-hatānantarāṇi: Madrarāja-padānugānāṃ praskandana and the Pandava counter-encirclement (शल्यहतानन्तराणि—मद्रराजपदानुगानां प्रस्कन्दनम्)
(स्फुरत्प्रभामण्डलमंशुजालै- धर्मात्मनो मद्रविनाशकाले । पुरत्रयप्रोत्सरणे पुरस्ता- न्याहेश्वरं रूपमभूत् तदानीम् ।।) पूर्वकालमें त्रिपुरोंका विनाश करते समय भगवान् महेश्वरका जैसा स्वरूप प्रकट हुआ था, वैसा ही शल्यके संहारकालमें उस समय धर्मात्मा युधिष्ठिरका रूप जान पड़ता था। वे अपने किरणसमूहोंसे प्रभाका पुंज बिखेर रहे थे। तां सर्वशक्त्या प्रहितां सुशक्ति युधिष्ठिरेणाप्रतिवार्यवीर्याम् । प्रतिग्रहायाभिननर्द शल्य: सम्यग्घुतामग्निरिवाज्यधाराम्,युधिष्ठिरने उस उत्तम शक्तिको अपना सारा बल लगाकर चलाया था। इसके सिवा, उसके बल और प्रभावको रोकना किसीके लिये भी असम्भव था तो भी उसकी चोट सहनेके लिये मद्रराज शल्य गरज उठे, मानो हवन की हुई घृतधाराको ग्रहण करनेके लिये अग्निदेव प्रज्वलित हो उठे हों
sphuratprabhāmaṇḍalam aṃśujālair dharmātmano madravināśakāle | puratrayaprotsaraṇe purastān nyāheśvaraṃ rūpam abhūt tadānīm || tāṃ sarvaśaktyā prahitāṃ suśaktiṃ yudhiṣṭhireṇāprativāryavīryām | pratigrahāyābhinanarda śalyaḥ samyagghutām agnir ivājyadhārām ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ശല്യസംഹാരസമയത്ത് ധർമ്മാത്മാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ജ്വലിക്കുന്ന പ്രഭാമണ്ഡലത്തോടും കിരണജാലത്തോടും കൂടി ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു; പുരാതനത്തിൽ ത്രിപുരനാശവേളയിൽ മഹേശ്വരൻ പ്രകടിപ്പിച്ച രൂപംപോലെ തന്നെയായിരുന്നു അന്ന് അവന്റെ ഭാവം. പിന്നെ യുധിഷ്ഠിരൻ സർവ്വശക്തിയും ചേർത്ത് ആ ഉത്തമശക്തി പ്രഹരിച്ചു—അത് അപ്രതിരോധ്യവീര്യമുള്ളത്. പ്രഹരം ഏറ്റെടുക്കാൻ ശല്യൻ ഗർജ്ജിച്ചു; യാഗത്തിൽ നന്നായി അർപ്പിച്ച നെയ്യധാര സ്വീകരിക്കാൻ അഗ്നി ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse frames righteous action in war through sacred imagery: Yudhiṣṭhira’s dharmic resolve shines with a divine-like radiance, while Śalya’s fearless acceptance of the inevitable is likened to sacrificial fire receiving an offering—suggesting that even violent events are interpreted within a moral and cosmic order.
Sañjaya describes Yudhiṣṭhira appearing radiant like Śiva at the time of Tripura’s destruction, then hurling an irresistible Śakti-spear. Śalya roars and braces to receive it, compared to Agni flaring up to take in a properly offered stream of ghee.