Shloka 44
शल्यपर्वणि प्रथमाध्यायः — Karṇa-vadha-anantaraṃ Śalya-niyogaḥ, Saṃjayasya Dhṛtarāṣṭra-nivedanam
शनैरलभत प्राणान् पुत्रव्यसनकर्शित: । तत्पश्चात् पुत्रशोकसे पीड़ित हुए पृथ्वीपति राजा धृतराष्ट्रमें बड़ी कठिनाईसे धीरे-धीरे प्राणोंका संचार हुआ ।। लब्ध्वा तु स नृपः संज्ञां वेपमान: सुदुःखित:,चेतना पाकर राजा धुृतराष्ट्र अत्यन्त दुःखी हो थर-थर काँपने लगे और सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखकर विदुरसे इस प्रकार बोले--'विद्वन्! महाज्ञानी विदुर! भरतभूषण! अब तुम्हीं मुझ पुत्रहीन और अनाथके सर्वथा आश्रय हो।” इतना कहकर वे पुनः अचेत हो पृथ्वीपर गिर पड़े
śanair alabhat prāṇān putravyasanakarśitaḥ | tatpaścāt putraśokena pīḍito bhūmipatiḥ rājā dhṛtarāṣṭraḥ mahākaṣṭena dhīre-dhīre prāṇasañcāraṃ lebhe || labdhvā tu sa nṛpaḥ saṃjñāṃ vepamānaḥ suduḥkhitaḥ | cetanāṃ prāpya rājā dhṛtarāṣṭraḥ atyanta-duḥkhī tharathar kāṃpane lage, sarvā diśaḥ avalokya viduraṃ prati evam uvāca— “vidvan! mahājñānī vidura! bharatabhūṣaṇa! adhunā tvam eva me putrahīnasya anāthasya sarvathā āśrayaḥ.” iti uktvā sa punaḥ acetanaḥ bhūmau papāta ||
പുത്രവിപത്താൽ ക്ഷീണിച്ച അവൻ പതുക്കെ ശ്വാസം വീണ്ടെടുത്തു. ബോധം വന്നയുടൻ അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ വിറയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. പിന്നെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി ക്ഷത്താവായ വിദുരനോട് പറഞ്ഞു—“വിദ്വാൻ ക്ഷത്താ, മഹാപ്രാജ്ഞ, ഭാരതശ്രേഷ്ഠ—ഞാൻ പുത്രഹീനനും അനാഥനും ആകുന്നു; ഇനി നീയേ എനിക്ക് പൂർണ്ണാശ്രയം.” ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് വീണ്ടും ബോധംകെട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the fragility of worldly power and the crushing aftermath of adharma-driven conflict: even a king becomes helpless when bound by attachment and loss. It also points to the ethical role of the wise counselor—Vidura—as a refuge grounded in discernment and dharma when familial and political supports collapse.
After hearing of the devastation of his sons, Dhritarashtra slowly revives, then trembles in overwhelming sorrow. He looks around in confusion and appeals to Vidura as his sole support, calling himself sonless and without refuge; immediately afterward, he faints again and falls to the ground.