Shloka 6
पाण्डवानां वनप्रस्थानवर्णनम् / The Pāṇḍavas’ Departure for the Forest
Vidura’s Report and Portents
वैशम्पायन उवाच तद् वै श्रुत्वा भीमसेनो त्यमर्षी भृशं निशश्वास तदा5अ$र्तरूप: । राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो दहन्निवैनं क्रोधसंरक्तदृष्टि:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! कर्णकी वह बात सुनकर अत्यन्त अमर्षमें भरे हुए भीमसेन बड़ी वेदनाका अनुभव करते हुए उस समय जोर-जोरसे उच्छवास लेने लगे। वे राजा युधिष्ठिरके अनुगामी होकर धर्मके पाशमें बँधे हुए थे। क्रोधसे उनके नेत्र रक्तवर्ण हो रहे थे। वे युधिष्ठिरको दग्ध करते हुए-से बोले
vaiśampāyana uvāca | tad vai śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣī bhṛśaṃ niśaśvāsa tadā 'rtarūpaḥ | rājānugo dharmapāśānubaddho dahann ivainaṃ krodhasaṃraktadṛṣṭiḥ |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! കർണന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സഹിക്കാനാകാത്ത കോപത്തിൽ കത്തിയ ഭീമസേനൻ വേദനകൊണ്ട് മുഖം വികൃതമാക്കി, അപ്പോൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആഴമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു. എങ്കിലും രാജാ യുധിഷ്ഠിരന്റെ അനുഗാമിയായതിനാൽ ധർമ്മപാശത്തിൽ ബന്ധിതനായി നിന്നു. കോപം കൊണ്ട് അവന്റെ ദൃഷ്ടി രക്തവർണ്ണമായി; വാക്കുകളാൽ തന്നെ യുധിഷ്ഠിരനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ സംസാരിച്ചു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between righteous restraint (dharma) and the natural surge of anger in the face of perceived wrong. Bhīma’s fury is intense, yet he remains constrained by loyalty to Yudhiṣṭhira and by dharma, showing that moral duty can bind even the strongest impulses.
After hearing a provoking statement or report, Bhīma becomes visibly distressed and enraged—sighing heavily, eyes reddened. Even so, he does not act freely; as Yudhiṣṭhira’s follower, he is held back by dharma. He then begins to speak in a manner that feels ‘burning,’ directed toward Yudhiṣṭhira.