Shloka 8
अध्याय ६४ — सभामध्ये क्रोध-निवारणम्
Restraint of wrath in the royal assembly
विदुर! “मैं ही कर्ता-धर्ता हूँ" ऐसा न समझो और हमें प्रतिदिन कड़वी बातें न कहो। मैं अपने हितके सम्बन्धमें तुमसे कोई सलाह नहीं पूछता हूँ। तुम्हारा भला हो। हम तुम्हारी कठोर बातें सहते चले जाते हैं, इसलिये हम क्षमाशीलोंको तुम अपने वचनरूपी बाणोंसे छेदो मत ।। एक: शास्ता न द्वितीयो5स्ति शास्ता गर्भ शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्ट: प्रवणादिवाम्भो यथा नियुक्तोडस्मि तथा भवामि,देखो, इस जगत्का शासन करनेवाला एक ही है, दूसरा नहीं। वही शासक माताके गर्भमें सोये हुए शिशुपर भी शासन करता है; उसीके द्वारा मैं भी अनुशासित हूँ। अतः जैसे जल स्वाभाविक ही नीचेकी ओर जाता है, वैसे ही वह जगन्नियन्ता मुझे जिस काममें लगाता है, मैं वैसे ही उसी काममें लगता हूँ
duryodhana uvāca | vidura! “ahaṃ hi kartā-dhartā asmi” iti mā manyathāḥ, asmān prati dinaṃ kaṭukāni vacanāni mā brūḥ | ahaṃ svahita-sambandhe tvatto na kiñcid upadeśaṃ pṛcchāmi | tava bhadraṃ bhavatu | vayaṃ tava kaṭhorāṇi vacanāni sahāmahe; tasmāt kṣamāśīlān asmān vacana-rūpaiḥ bāṇaiḥ mā viddhi || ekaḥ śāstā na dvitīyo ’sti; śāstā garbha-śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā | tenānuśiṣṭaḥ pravaṇād ivāmbho yathā niyukto ’smi tathā bhavāmi ||
വിദുരാ, ‘ഞാനാണ് കർത്താവും ധർത്താവും’ എന്ന് കരുതരുത്; ഞങ്ങളോട് ദിനംപ്രതി കയ്പ്പുള്ള വാക്കുകൾ പറയുകയും ചെയ്യരുത്. എന്റെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ നിന്നോട് ഉപദേശം ചോദിക്കുന്നില്ല. നിനക്ക് മംഗളം. നിന്റെ കടുത്ത വാക്കുകൾ ഞങ്ങൾ സഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞങ്ങളുപോലുള്ള ക്ഷമാശീലരെ വാക്കുകളെന്ന അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെക്കരുത്. നോക്കൂ—ഈ ലോകത്തിന് ഒരേയൊരു ഭരണാധികാരി മാത്രമേയുള്ളൂ; രണ്ടാമൻ ഇല്ല. ആ ഭരണാധികാരൻ അമ്മയുടെ ഗർഭത്തിൽ ശയിക്കുന്ന മനുഷ്യനെയും ഭരിക്കുന്നു. അവന്റെ അനുഷാസനത്തിലാണ് ഞാനും; അതിനാൽ വെള്ളം സ്വഭാവതഃ ചരിവിലൂടെ താഴേക്ക് ഒഴുകുന്നതുപോലെ, ജഗന്നിയന്താവ് എന്നെ ഏതു പ്രവർത്തിയിൽ നിയോഗിക്കുമോ, ഞാൻ അതുപോലെ തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts ethical counsel with defensive pride: Duryodhana rejects Vidura’s moral advice and shifts responsibility to a single cosmic ‘Ruler,’ implying determinism. Ethically, it highlights how blaming fate can become an excuse to ignore dharma and refuse correction, and it also underscores the power of speech—words can wound like arrows.
In the Kuru court context of Sabha Parva, Vidura repeatedly admonishes Duryodhana for his harmful course. Duryodhana responds irritably, asking Vidura to stop daily rebukes, claiming he does not seek advice about his own interests, and asserting that a supreme controller governs all—including himself—so he acts as appointed, like water flowing downhill.