Adhyaya 5
Chapter 5: Dāruka’s Mission, Balarāma’s Yogic Departure, and Kṛṣṇa’s Niṣkramaṇa
Upa-parva: Mausala-parva (Dvārakā-praveśa, Rāma-yoga, and Kṛṣṇa-niṣkramaṇa episode)
Vaiśaṃpāyana reports that Dāruka, Kṛṣṇa, and Babhru approach Balarāma (Rāma) seated alone in contemplation. Kṛṣṇa instructs Dāruka to go swiftly to the Kurus and inform Arjuna of the Yādavas’ death caused by a brahminical curse, urging Arjuna to come immediately. After Dāruka departs, Kṛṣṇa directs Babhru to escort and protect the women, warning that bandits may attack out of greed; Babhru, distressed and intoxicated, leaves but is suddenly killed by the divinely fated iron club associated with the hunter (lubdhaka). Kṛṣṇa returns to Dvārakā, tells Vasudeva to safeguard the women while awaiting Arjuna, and states his intent to undertake tapas with Rāma. Amid loud lamentation in the city, Kṛṣṇa reassures the women that Arjuna will arrive to relieve their distress. He then goes back to the forest and sees Balarāma in yoga releasing a great white serpent (nāga) from his mouth; the ocean and eminent nāgas, rivers, and Varuṇa receive and honor him. After Balarāma’s departure, Kṛṣṇa, aware through divine insight, recalls prior curse-threads (including Gandhārī’s words and the Durvāsas episode), reflects on the destruction of the Vṛṣṇis/Andhakas and the Kurus, recognizes the time for transition, restrains his senses, and enters deep yogic absorption. The hunter Jarā, mistaking him for game, shoots Kṛṣṇa in the foot; realizing the error, Jarā seeks forgiveness, and Kṛṣṇa consoles him. Kṛṣṇa then ascends to his own transcendent station as Nārāyaṇa, honored by gods, sages, siddhas, gandharvas, and apsarases.
Chapter Arc: दारुक के कुरुओं के पास जाकर समाचार देने के बाद, वृष्णि-भोज-अन्धक-कुकुर वीरों के विनाश का वज्र-समाचार पाण्डवों तक पहुँचता है; शोक और भय एक साथ उठते हैं। → अर्जुन, केशव का प्रिय सखा, भाइयों से अनुमति लेकर द्वारका की ओर निकलता है—मन में आशंका कि जहाँ कभी ‘नाथवती’ नगरी थी, वहाँ अब अनाथता का सन्नाटा होगा। → अर्जुन द्वारका पहुँचकर उसे ‘मृतनाथा’—स्वामी-विहीन—देखता है; और कृष्ण की रानियों को देखकर आँसू रोक नहीं पाता, भूमि पर गिर पड़ता है। → रुक्मिणी, सत्यभामा आदि रानियाँ दौड़कर अर्जुन को घेर लेती हैं, विलाप करती हैं; वे उसे उठाकर स्वर्ण-पीठ पर बैठाती हैं। अर्जुन गोविन्द की स्तुति करता है और स्त्रियों को आश्वासन देकर आगे (मातुल/संबंधी से भेंट हेतु) बढ़ता है। → द्वारका के भीतर शेष बचे जनों और कृष्ण-पत्नियों के भविष्य—रक्षा, प्रस्थान और अनाथ नगर की नियति—अभी अनिश्चित है।
Shlokas
Verse 1
हि 7 बछ। हा पञठ्चमो<ध्याय: अर्जुनका द्वारकामें आना और द्वारका तथा श्रीकृष्ण- पत्नियोंकी दशा देखकर दुखी होना वैशम्पायन उवाच दारुको5पि कुरून् गत्वा दृष्टवा पार्थान् महारथान् । आचष्ट मौसले वृष्णीनन्योन्येनोपसंहृतान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ദാരുകനും കുരുദേശത്തേക്ക് ചെന്നു മഹാരഥികളായ പാർത്ഥന്മാരെ കണ്ടു; മൗസല യുദ്ധത്തിൽ വൃഷ്ണികൾ പരസ്പരം തമ്മിൽ സംഹരിക്കപ്പെട്ട് നശിച്ചുവെന്ന് അവരോട് അറിയിച്ചു.
Verse 2
श्रुत्वा विनष्टान् वार्ष्णेयान्ू सभोजान्धककौकुरान् । पाण्डवा: शोकसंतप्ता वित्रस्तमनसो5भवन्
വാർഷ്ണേയ വീരന്മാരോടൊപ്പം ഭോജ, അന്ധക, കൗകുരവർ എന്നിവരുടെ നാശവാർത്ത കേട്ട് പാണ്ഡവർ ശോകത്തിൽ ദഹിച്ചു; ഉള്ളിൽ ഉള്ളിൽ ഭയത്താൽ വിറച്ചു.
Verse 3
ततोडर्जुनस्तानामन्त्रय केशवस्य प्रिय: सखा । प्रययौ मातुल द्रष्ट नेदमस्तीति चाब्रवीत्
അപ്പോൾ കേശവന്റെ പ്രിയസഖാവായ അർജുനൻ അവരോട് അനുവാദം വാങ്ങി മാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു; “ഇത് ഇങ്ങനെ ആയിരിക്കില്ല” എന്നും പറഞ്ഞു.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमह्याभारत मौसलपर्वमें श्रीकृष्णका परमधामगमनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ദാരുകനോടൊപ്പം വൃഷ്ണികളുടെ വാസസ്ഥാനത്തെത്തിയ വീര അർജുനൻ ദ്വാരകയെ കണ്ടു—നാഥനും ശ്രീയും നഷ്ടപ്പെട്ട—വിധവസ്ത്രീയെപ്പോലെ.
Verse 5
या: सम ता लोकनाथेन नाथवत्य: पुराभवन् । तास्त्वनाथास्तदा नाथ पार्थ दृष्टवा विचुक्रुशु:,इति श्रीमहाभारते मौसलपर्वणि अर्जुनागमने पञ्चमो<5थध्याय:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ലോകനാഥന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ സനാഥരായിരുന്ന ആ സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ അനാഥരായി. ഹേ പാർഥാ! ഒരുകാലത്ത് അവരുടെ ആശ്രയമായിരുന്ന നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ അവർ കരുണയായി കരഞ്ഞുവിലപിച്ചു.
Verse 6
षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रह: । पूर्वकालमें लोकनाथ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित होनेके कारण जो सबसे अधिक सनाथा थीं, वे ही भगवान् श्रीकृष्णकी सोलह हजार अनाथा स्त्रियाँ अर्जुनको रक्षकके रूपमें आया देख उच्चस्वरसे करुण क्रन्दन करने लगीं ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വാസുദേവന്റെ പരിഗ്രഹമായ ആ പതിനാറായിരം സ്ത്രീകൾ, മുമ്പ് ലോകനാഥൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഏറ്റവും സുരക്ഷിതരായിരുന്നവർ, ഇപ്പോൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ അനാഥരായി. അർജുനൻ രക്ഷകനായി വരുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ അവർ ഉച്ചത്തിൽ കരുണയോടെ വിലപിച്ചു; അവൻ അടുത്തുവരുന്തോറും അവരുടെ ആർത്തനാദം വർധിച്ചു.
Verse 7
तास्तु दृष्टवैव कौरव्यो बाष्पेणापिहितेक्षण: । हीना: कृष्णेन पुत्रैश्ननाशकत् सो$भिवीक्षितुम्
കൗരവസ്ത്രീകൾ അവനെ കണ്ടയുടൻ കൂടുതൽ വിലപിച്ചു. അർജുനന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ മൂടപ്പെട്ടു; കൃഷ്ണനെയും പുത്രന്മാരെയും നഷ്ടപ്പെട്ട ആ നിർബ്ബല സ്ത്രീകളുടെ ദുഃസ്ഥിതി അവൻ സഹിക്കാതെ, അവരെ നേരെ നോക്കാനും കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 8
सतां वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथोडुपाम् । वादित्ररथघोषौधां वेश्मतीर्थमहाह्ददाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദ്വാരക ഒരു മഹാനദിപോലെ തോന്നി. സാത്വതർ—വൃഷ്ണികളും അന്ധകരും—അതിനുള്ള ജലമായി; കുതിരകൾ മീനുകളെപ്പോലെ, രഥങ്ങൾ തോണികളെപ്പോലെ. വാദ്യങ്ങളുടെ മുഴക്കവും രഥങ്ങളുടെ ഘോഷവും ആ നദിയുടെ നിരന്തര കലകലത്തെപ്പോലെ. വീടുകളേ അതിലെ തീർത്ഥങ്ങളും മഹാഹ്രദങ്ങളും ആയിരുന്നു. എന്നാൽ വൃഷ്ണിവീരന്മാർ ഇല്ലാതായ ആ നദിരൂപ ദ്വാരകയെ ജ്ഞാനിയായ അർജുനൻ കണ്ടപ്പോൾ, അത് വൈതരണിയെപ്പോലെ ഭയാനകമായി തോന്നി—ശ്രീയും ആനന്ദവും നഷ്ടപ്പെട്ട, ശിശിരത്തിലെ കമലിനിപോലെ.
Verse 9
रत्नशैवलसंघातां वज्रप्राकारमालिनीम् | रथ्यास्रोतोजलावर्ता चत्वरस्तिमितह्ददाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ ദ്വാരക ഒരു നദിപോലെ തന്നെ തോന്നി. രത്നക്കൂട്ടങ്ങൾ തീരത്തെ തിളങ്ങുന്ന ശൈവലസമൂഹങ്ങളെപ്പോലെ, അതിനെ ചുറ്റിയ പ്രാകാരമാല വജ്രസമമായ കഠിന അണക്കെട്ടുപോലെ. അതിലെ വഴികളും ഇടവഴികളും പ്രവാഹങ്ങളും ചുഴികളും പോലെ; ചത്വരങ്ങൾ നിശ്ചലജല കുളങ്ങൾ പോലെ. മുമ്പ് വൃഷ്ണി–അന്ധകർ നദിയിലെ ജലംപോലെ അതിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു; കുതിരകൾ മീനുകളെപ്പോലെ, രഥങ്ങൾ തോണികളുപോലെ. വാദ്യധ്വനിയും രഥഘോഷവും ഒഴുകുന്ന ജലത്തിന്റെ കലകലനാദംപോലെ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. വീടുകളേ തന്നെ തീർത്ഥങ്ങളും മഹാജലാശയങ്ങളും പോലെ; രത്നരാശികൾ നുരക്കൂട്ടങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ വൃഷ്ണിവീരശൂന്യമായ ആ നദിരൂപ ദ്വാരകയെ ബുദ്ധിമാനായ അർജുനൻ വൈതരണിയെപ്പോലെ ഭയാനകമായി കണ്ടു—ശിശിരകാലത്തിലെ പദ്മിനിപോലെ ശ്രീഹീനവും ആനന്ദശൂന്യവും.
Verse 10
रामकृष्णमहाग्राहां द्वारकां सरितं तदा । कालपाशग्रहां भीमां नदीं वैतरणीमिव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ ദ്വാരക ഒരു നദിപോലെ; അതിലെ മഹാഗ്രാഹങ്ങൾ ബലരാമനും ശ്രീകൃഷ്ണനും. കാലപാശം പിടിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ഭീകരമായി, അത് വൈതരണിയെപ്പോലെ തോന്നി. വൃഷ്ണിവീരശൂന്യമായ ആ നഗരിയെ കണ്ട ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ അതിനെ ഭയാനകവും ശൂന്യവുമായി കണ്ടു—ശിശിരകാലത്തിലെ പദ്മിനിപോലെ അതിന്റെ ശ്രീ അസ്തമിച്ചിരുന്നു.
Verse 11
ददर्श वासविर्धीमान् विहीनां वृष्णिपुड़वै: । गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— വാസവീപുത്രനായ ബുദ്ധിമാൻ അർജുനൻ ദ്വാരകയെ വൃഷ്ണികുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠവീരന്മാർ ഇല്ലാത്തതായി കണ്ടു. അതിന്റെ ശ്രീ അകന്നിരുന്നു; ആനന്ദവും ഇല്ല—ശിശിരകാലത്തിലെ പദ്മിനിപോലെ.
Verse 12
तां दृष्टवा द्वारकां पार्थस्ताश्न कृष्णस्य योषित: । सस्वन बाष्पमुत्सूज्य निपपात महीतले
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ദ്വാരകയെയും ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഭാര്യമാരെയും കണ്ട പാർത്ഥനായ അർജുനൻ ശബ്ദത്തോടെ കണ്ണീർ ഒഴുക്കി; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി ഭൂമിയിൽ വീണു കിടന്നു.
Verse 13
सात्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशाम्पते । अभिपत्य प्ररुरुदु: परिवार्य धनंजयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പ്രജാനാഥാ! അപ്പോൾ സത്രാജിതന്റെ പുത്രിയായ സത്യഭാമയും രുക്മിണിയും മുതലായ രാജ്ഞിമാർ ഓടിവന്ന് ധനഞ്ജയനായ അർജുനനെ ചുറ്റിനിന്ന് ഉച്ചത്തിൽ വിലപിച്ചു.
Verse 14
ततस्तं काउ्चने पीठे समुत्थाप्योपवेश्य च । अनब्रुवन्त्यो महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर अर्जुनको उठाकर उन्होंने सोनेकी चौकीपर बिठाया और उन महात्माको घेरकर बिना कुछ बोले उनके पास बैठ गयीं
അനന്തരം അവർ അവനെ ഉയർത്തി സ്വർണ്ണപീഠത്തിൽ ഇരുത്തി. ആ മഹാത്മാവിനെ ചുറ്റിനിന്ന്, ഒരു വാക്കും പറയാതെ, ആദരവും സംയമവും ദുഃഖവും മൗനത്തിൽ ഒതുക്കി, സമീപത്തു തന്നെ സേവയിൽ നിന്നു.
Verse 15
ततः संस्तूय गोविन्द कथयित्वा च पाण्डव: । आश्रचास्य ताः स्त्रियश्वापि मातुल॑ द्रष्टमभ्यगात्
പിന്നീട് പാണ്ഡവനായ അർജുനൻ ഗോവിന്ദനെ സ്തുതിച്ചു, സംഭവവൃത്താന്തം പറഞ്ഞു. ആ സ്ത്രീകളെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച്, തന്റെ മാതുലനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance-and-compassion dilemma under collapse: how to prioritize protection of vulnerable dependents while acknowledging that catastrophic outcomes are already set in motion by earlier śāpa and accumulated karma.
Even the most capable agents must operate within kāla and moral causality; the text emphasizes disciplined action (delegation, protection, truthful communication) alongside detachment and yogic composure when outcomes cannot be reversed.
No explicit phalāśruti is stated here; the meta-function is structural and soteriological: it frames Kṛṣṇa’s departure as a yogic transition to his own station, integrating political history with a mokṣa-oriented narrative closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.