Shloka 18
अध्याय १: महाप्रस्थानारम्भः
The Commencement of the Great Departure
न च राजा तथाकार्षीत् कालपर्यायधर्मवित् । परंतु धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर कालके उलट-फेरके अनुसार जो धर्म या कर्तव्य प्राप्त था उसे जानते थे; अतः उन्होंने प्रजाके कथनानुसार कार्य नहीं किया ।। ततो<नुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम्
Vaiśampāyana uvāca: Na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit | Parantu dharmātmā rājā Yudhiṣṭhiraḥ kālaparyāyānusāreṇa yaḥ dharmo vā kartavyaṃ prāptaṃ tad avet; ataḥ sa prajāvacanānusāraṃ karma na cakāra || Tato ’numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ രാജാവ് അങ്ങനെ ചെയ്തില്ല; കാരണം കാലപര്യായത്തിനനുസരിച്ച് ധർമ്മം എങ്ങനെ മാറുന്നു എന്ന് അവൻ അറിഞ്ഞിരുന്നു. ധർമ്മാത്മനായ യുധിഷ്ഠിരൻ കാലത്തിന്റെ തിരിവിനനുസരിച്ച് തനിക്കു ലഭിച്ച കടമ തന്നെയാണ് ധർമ്മമെന്ന് ബോധിച്ചു; അതുകൊണ്ട് പ്രജകളുടെ വാക്കുപ്രകാരം അവൻ പ്രവർത്തിച്ചില്ല. തുടർന്ന് ആ ധർമ്മാത്മാവ് പൗരജനപദ ജനങ്ങളെ യഥോചിതമായി അംഗീകരിച്ച്…
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is not a fixed rule applied mechanically; it must be discerned according to kāla (time) and paryāya (changing circumstance). A righteous ruler may respectfully hear the people yet choose a course aligned with the higher, situational duty.
As the Mahāprasthāna (great departure) unfolds, the people urge the king toward a certain action, but Yudhiṣṭhira—knowing the duty appropriate to the present turn of events—does not comply. He then acknowledges the citizens and countryfolk, indicating a respectful but firm resolve.