Shloka 16
विकृष्यमाणैर्जवनैस्तुरड़मै- हतेश्वरै राजरथै: सुकल्पितै: । मनुष्यमातड्ररथाश्वराशिभि- ्रूतं ब्रजन्तो बहुधा विचूर्णिता:,जिनके स्वामी (रथी) मारे गये हैं, राजाओंके उन सुसज्जित रथोंको, जब वेगशाली घोड़े खींचे लिये जाते थे और झुंड-के-झुंड मनुष्य, हाथी, साधारण रथ और अश्व भी भागे जा रहे थे, उस समय उनके द्वारा शीघ्रतापूर्वक भागनेवाले बहुत-से मनुष्य कुचलकर चूर- चूर हो गये हैं
vikṛṣyamāṇair javanaiḥ turaṅgamaiḥ hateśvarai rāja-rathaiḥ sukalpitaiḥ | manuṣya-mātaṅga-rathāśva-rāśibhiḥ drutaṃ vrajanto bahudhā vicūrṇitāḥ ||
ശല്യൻ പറഞ്ഞു—രഥികളായ അധിപന്മാർ വീണുപോയ ശേഷം, നന്നായി അലങ്കരിച്ച രാജരഥങ്ങൾ വേഗമേറിയ കുതിരകൾ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുകയായിരുന്നു. മനുഷ്യരും ആനകളും സാധാരണ രഥങ്ങളും കുതിരക്കൂട്ടങ്ങളും ഭീതിയിൽ കലങ്ങിപ്പാഞ്ഞപ്പോൾ, ആ തിക്കിലും തിരക്കിലും വേഗത്തിൽ ഓടിയ പലരും ചവിട്ടേറ്റ് ചിതറിപ്പോയി.
शल्य उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the collateral devastation of war: when commanders fall and discipline breaks, fear-driven flight causes indiscriminate harm. Ethically, it underscores that violence spreads suffering beyond intended targets, crushing even those merely trying to survive.
Śalya describes a battlefield rout: masterless, well-equipped royal chariots are pulled away by swift horses, while crowds of men, elephants, chariots, and horses surge in hurried retreat. In the crush of movement, many are trampled and pulverized.