Shloka 8
(ततस्तु तौ वै पुरुषप्रवीरी राजन् वरौ सर्वधनुर्धराणाम् । त्यक्त्वा55त्मदेहौ समरे5तिघोरे प्राप्तश्रमौ शत्रुदुरासदौ हि ।।
sañjaya uvāca |
tatastu tau vai puruṣapravīrau rājan varau sarvadhanurdharāṇām |
tyaktvātmadehau samare'tighore prāptaśramau śatrudurāsadau hi ||
dṛṣṭvā tu tau saṃyati samprayuktau parasparaṃ chidraniviṣṭadṛṣṭī |
devarṣigandharvagaṇāḥ sayakṣāḥ santuṣṭuvus te pitaras ca hṛṣṭāḥ ||
tau sandadhānāv aniśaṃ ca rājan samasyantau cāpi śarān anekān |
sandarśayetāṃ yudhi mārgān vicitrān dhanurdharī tau vividhaiḥ kṛtāstraiḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ ആ രണ്ടു പുരുഷപ്രവീരന്മാർ, എല്ലാ ധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠർ, അതിഘോരമായ സമരത്തിൽ സ്വന്തം ദേഹത്തോടുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് അപാരശ്രമത്തോടെ പോരാടുകയായിരുന്നു; ഇരുവരും ശത്രുക്കൾക്കു ദുർആസദരും ദുർജേയരുമായിരുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം ചേർന്നു, ഒരാളുടെ ‘ഛിദ്രം’—ദുർബലസ്ഥാനം—മറ്റൊരാൾ നോക്കി കാത്തുനിൽക്കുന്നതു കണ്ടു ദേവന്മാർ, ഋഷികൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ അവരെ പുകഴ്ത്തി; പിതൃഗണങ്ങളും ഹർഷിച്ചു. കൂടാതെ, രാജാവേ, നിരന്തരം അമ്പുകൾ വില്ലിൽ ഘടിപ്പിച്ച് എണ്ണമറ്റ അമ്പുവർഷങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചുകൊണ്ട്, പല സിദ്ധായുധങ്ങളിൽ നിപുണരായ ആ രണ്ടു ധനുർധരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അത്ഭുതകരമായ ചലനങ്ങളും വിചിത്രമായ തന്ത്രപഥങ്ങളും പ്രകടിപ്പിച്ചു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a warrior-ethic: steadfast focus, mastery of skill, and a kind of disciplined detachment—‘abandoning attachment to the body’—in the performance of one’s duty. It also frames heroic effort as something witnessed and evaluated by a wider moral-cosmic audience (gods, seers, ancestors), implying that conduct in war is not merely physical but ethically significant.
Sañjaya describes two supreme archers engaged in a fierce duel. They relentlessly fit and release volleys of arrows, each watching for the other’s vulnerabilities, while celestial beings and the ancestors look on with joy and praise at their extraordinary martial display and tactical manoeuvres.