Shloka 31
कर्णपर्व — अध्याय ५९
Arjuna Breaks the Encirclement; Bhīma Reinforces
“कुन्तीकुमार! रणभूमिमें शत्रुसूदन कर्णके द्वारा खदेड़ा हुआ यह रथियोंका समूह सब ओर पलायन कर रहा है ।। हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह । रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर,“ध्वज धारण करनेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ अर्जुन! देखो, सूतपुत्रके रथपर कैसी ध्वजा फहरा रही है? हाथीकी रस्सीके चिह्लसे युक्त उसकी पताका रणभूमिमें यत्र-तत्र कैसे विचरण कर रही है
sañjaya uvāca | kuntīkumāra! raṇabhūmau śatrusūdana karṇena khāditaḥ (khādita iva) ayaṃ rathināṃ samūhaḥ sarvataḥ palāyate || hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha | rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കുന്തീപുത്രാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുസൂദനനായ കർണൻ തുരത്തിയതോടെ ഈ രഥികളുടെ സംഘം എല്ലാടവും പലയുന്നു. പിന്നെ നോക്കുക—ആനയുടെ കക്ഷ്യാ-കയറിന്റെ ചിഹ്നമുള്ള ആ പതാക യുദ്ധത്തിൽ ഇവിടെ അവിടെ ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ ധ്വജധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ! സൂതപുത്രൻ കർണന്റെ രഥത്തിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ആ കേതുവിനെ കാണുക।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how visible symbols of prowess—like a warrior’s banner—affect morale and perception in war. Ethically, it underscores the kṣatriya world where reputation, signs, and demonstrated strength can turn the tide, causing fear or confidence across armies.
Sañjaya reports that Karṇa has driven a group of chariot-fighters into flight. He draws attention to Karṇa’s chariot-standard, marked with an elephant-girth-rope emblem, seen moving across the battlefield as Karṇa advances.