Shloka 74
युधिष्ठिरस्य धनंजय-प्रति गर्हा
Yudhiṣṭhira’s Reproach to Dhanaṃjaya
प्रतिवीरैश्व॒ सम्मर्दे पत्तिसंघा: सहस्रश: । उस संघर्षमें विपक्षी वीरों, हाथियों, घोड़ों तथा रथोंद्वारा मारे गये सहस्रों पैदल योद्धाओंके समुदाय रणभूमिमें सो रहे थे। उनके अस्त्र-शस्त्र और शरीरके अवयव क्षत- विक्षत होकर बिखर गये थे || ७३ ई ।।
sañjaya uvāca | prativīraiś ca sammarḍe pattisaṅghāḥ sahasraśaḥ |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ചതച്ചുമാറ്റുന്ന ഏറ്റുമുട്ടലിൽ എതിര്വീരന്മാരാലും, ആന-കുതിര-രഥങ്ങളുടെ പ്രഹരങ്ങളാലും കൊല്ലപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന് പാദസൈനികരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ചിതറിക്കിടന്നു—അവിടെ തന്നെ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ. അവരുടെ ആയുധങ്ങളും ശസ്ത്രങ്ങളും, മുറിഞ്ഞ അവയവങ്ങളും ക്ഷതവിക്ഷതമായി എല്ലാടവും പടർന്നുകിടന്നു. ഈ ദൃശ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു: പ്രശസ്ത യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധം ചെയ്താലും, യുദ്ധത്തിന്റെ തത്സമയ ഫലം അനാമകമായ അനവധി സാധാരണരുടെ നാശം തന്നെയാണ്.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical gravity of war: behind heroic duels stand innumerable ordinary soldiers who perish en masse. It invites reflection on the disproportion between martial glory and the vast, impersonal suffering it produces.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid fierce close combat, thousands of infantrymen have been slain by enemy champions and by the charges of elephants, horses, and chariots, leaving the battlefield covered with fallen bodies.