Adhyaya 94
Droṇa-parva Adhyāya 94: Sātyaki–Sudarśana Yuddha (सात्यकि–सुदर्शन युद्ध)
Upa-parva: Sātyaki–Sudarśana Saṃprahāra (Episode: Sātyaki’s advance and duel with Sudarśana)
Sañjaya reports that Sātyaki, having overcome Droṇa’s sector and other Kaurava leaders, speaks with measured confidence to his charioteer, characterizing himself as an instrument while attributing decisive battlefield outcomes to Keśava and Phalguna (Kṛṣṇa and Arjuna). He then advances forcefully through the host, described in solar imagery and as difficult to check. Sudarśana confronts him; a severe chariot engagement follows in which Sudarśana releases dense volleys and Sātyaki counters by cutting down arrows mid-flight, demonstrating technical mastery of interception and rate-of-fire. The duel escalates: Sudarśana wounds Sātyaki and strikes his horses; Sātyaki responds with targeted countermeasures, including the killing of the opponent’s charioteer and then Sudarśana himself by a decisive head-severing strike. The chapter closes with Sātyaki’s renewed movement toward Arjuna’s axis, and observers’ astonishment at his ability to burn through enemies within missile-range, emphasizing momentum, lethality, and the narrative function of exemplary prowess within the broader operational plan.
Chapter Arc: श्वेतवाहन अर्जुन अपनी सत्यप्रतिज्ञा को पूर्ण करने के लिए कौरव-सेना में वज्र की भाँति प्रवेश करता है; उसके बाण सूर्य-किरणों की तरह चमकते हुए समूची पंक्ति को संतप्त कर देते हैं। → अर्जुन के प्रहार से घोड़े विद्ध होते हैं, रथ छिन्न-भिन्न होते हैं, गज-आरूढ़ गिरते हैं और छत्र-ध्वज कटते हैं; इसी उथल-पुथल में वह द्रोणाचार्य की दिशा में बढ़ता हुआ कृतवर्मा और काम्बोजराज सुदक्षिण जैसे महारथियों के प्रतिरोध से घिर जाता है। → कृतवर्मा के तीव्र बाणों से अर्जुन क्षण भर के लिए उलझता है; कृष्ण चिंतित होते हैं कि कहीं विलंब काल-व्यतिक्रम न बन जाए—उसी क्षण अर्जुन गाण्डीव से प्रचण्ड प्रत्युत्तर देकर सुदक्षिण के रथ को तोड़ता है और हृदय-भेदी बाण से उसके संकल्प व पराक्रम को निष्फल कर देता है। → सुदक्षिण का कवच फटता है, अंग शिथिल पड़ते हैं, मुकुट-बाजूबंद गिरते हैं और वह ध्वज की तरह सामने की ओर गिरकर रणभूमि में प्राणहीन शोभित होता है; अर्जुन का मार्ग एक बड़े अवरोध से मुक्त हो जाता है। → द्रोण और कृतवर्मा अभी भी रण में सक्रिय हैं; अर्जुन की प्रतिज्ञा-पूर्ति की दौड़ आगे और घनी टकराहटों की ओर बढ़ती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। हक २ >> द्विनवतितमो< ध्याय: अर्जुनका द्रोणाचार्य और कृतवर्माके साथ युद्ध करते | है कौरव-सेनामें प्रवेश तथा श्रुतायुधका अपनी गदासे सुदक्षिणका अर्जुनद्वारा वध संजय उवाच संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रम: । द्रुतं समनुयातश्न द्रोणेन रथिनां वर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മഹാബലപരാക്രമസമ്പന്നനായ പാർഥൻ (അർജുനൻ) ആ കൗരവർ തടഞ്ഞുനിർത്തിയപ്പോൾ, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനും വേഗത്തിൽ അവനെ പിന്തുടർന്നു।
Verse 2
किरन्निषुगणांस्तीक्ष्णान् स रश्मीनिव भास्कर: । तापयामास तत् सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा
മൂർച്ഛയുള്ള അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്യിച്ച്, സൂര്യൻ തന്റെ കിരണങ്ങൾ പടർത്തുന്നതുപോലെ, അവൻ ആ സൈന്യത്തെ ചുട്ടെരിച്ചു—രോഗങ്ങളുടെ കൂട്ടം ശരീരത്തെ പീഡിപ്പിച്ച് കത്തിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 3
अश्वो विद्धो रथश्छिन्न: सारोह: पातितो गज: । छत्राणि चापविद्धानि रथाश्षक्रैविना कृता:
കുതിരകൾ വേദനിച്ചു വീണു, രഥങ്ങൾ തകർന്നു, ആനകൾ സാരഥികളോടുകൂടി പതിച്ചു. കുടകൾ തെറിച്ചു ചിതറി; രഥങ്ങൾ ചക്രരഹിതമായി നിർപ്രയോജനമായി.
Verse 4
विद्रुतानि च सैन्यानि शरारतानि समन्ततः । इत्यासीत् तुमुल॑ युद्ध न प्राज्ायत किज्चन
അമ്പുകളുടെ പ്രഹരത്തിൽ പീഡിതരായി സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. അവിടെ യുദ്ധം അത്രയും തുമുലവും ഭീകരവുമായിരുന്നതിനാൽ ആര്ക്കും ഒന്നും വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാനായില്ല।
Verse 5
तेषां संयच्छतां संख्ये परस्परमजिह्ागै: । अर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभी क्ष्णं समकम्पयत्
രാജാവേ! യുദ്ധക്കളത്തിൽ അവർ പരസ്പരം ഒരുമേകനെ നിയന്ത്രിച്ച് നിലനിർത്താൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, അർജുനൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവരുടെ ധ്വജിനിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും കുലുക്കി.
Verse 6
सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगर: । अभ्यद्रवद् रथश्रेष्ठ शोणाश्र श्वेतवाहन:
സ്വപ്രതിജ്ഞ സത്യപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച്, സത്യസംഗരനായ അർജുനൻ—രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ശ്വേതവാഹനൻ, ശോണമിശ്രിത ശ്വേതാശ്വയുക്തൻ—ദ്രോണാചാര്യരിലേക്കു പാഞ്ഞുചെന്നു.
Verse 7
त॑ द्रोण: पञ्चविंशत्या मर्मभिद्धिरजिद्मगै: । अन्तेवासिनमाचार्यों महेष्वासं समार्पयत्,उस समय आचार्य द्रोणने अपने महाधनुर्धर शिष्य अर्जुनको पचीस मर्मभेदी बाणोंद्वारा घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആചാര്യൻ ദ്രോണൻ തന്റെ തന്നെ ശിഷ്യനായ മഹാധനുർധരൻ അർജുനനെ ഇരുപത്തിയഞ്ച് മർമ്മഭേദക അമ്പുകളാൽ വ്രണപ്പെടുത്തി.
Verse 8
त॑ तूर्णमिव बीभत्सु: सर्वशस्त्रभृतां वर: । अभ्यधावदिषूनस्यन्निषुवेगविघातकान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബീഭത്സു അർജുനൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ദ്രോണനെതിരെ പാഞ്ഞുചെന്ന്, ശത്രുവിന്റെ അമ്പുകളുടെ വേഗം തകർക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 9
तस्याशुक्षिप्तान् भल्लान् हि भल्लै: संनतपर्वभि: | प्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അമേയമായ ആത്മബലമുള്ള ദ്രോണാചാര്യൻ അർജുനൻ വേഗത്തിൽ പ്രയോഗിച്ച ഭല്ലങ്ങളെ വളഞ്ഞ കെട്ടുകളുള്ള തന്റെ ഭല്ലകളാൽ തന്നെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി; പിന്നെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രം ഉണർത്തി.
Verse 10
तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं॑ युधि । यतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद् यदर्जुन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ ദ്രോണാചാര്യന്റെ അത്ഭുതകരമായ ആചാര്യപാടവം ഞങ്ങൾ കണ്ടു; പരിശ്രമിച്ചിട്ടും യുവാവായ അർജുനന് അദ്ദേഹത്തെ അമ്പുകളാൽ വ്രണപ്പെടുത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 11
क्षरत्रिव महामेघो वारिधारा: सहस्रश: । द्रोणमेघ: पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാമേഘം ആയിരക്കണക്കിന് ജലധാരകൾ ഇടവിടാതെ ചൊരിയുന്നതുപോലെ, ദ്രോണമേഘം പർവ്വതസമനായ പാർത്ഥ അർജുനന്റെ മേൽ അമ്പുമഴ പെയ്തു.
Verse 12
अर्जुन: शरवर्ष तद् ब्रह्मास्त्रेणेव मारिष । प्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर्बाणान् निशातयन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൂജനീയ നരേശാ! അപ്പോൾ തേജസ്വിയായ അർജുനൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവരുടെ അമ്പുകളെ ഒന്നൊന്നായി മുറിച്ചുവീഴ്ത്തി, ബ്രഹ്മാസ്ത്രം കൊണ്ടെന്നപോലെ, ആചാര്യന്റെ ആ അമ്പുമഴ തടഞ്ഞു.
Verse 13
द्रोणस्तु पठ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत् । वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुगसि चाशुगै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രോണൻ ഇരുപത്തിയഞ്ച് അമ്പുകളാൽ ശ്വേതവാഹനായ അർജുനനെ കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു; കൂടാതെ വാസുദേവനായ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഭുജങ്ങളിലും വക്ഷസ്ഥലത്തിലും എഴുപത് വേഗഅമ്പുകൾ കുത്തി.
Verse 14
पार्थस्तु प्रहसन् धीमानाचार्य सशरौधिणम् | विसृजन्तं शितान् बाणानवारयत त॑ युधि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ പരമബുദ്ധിമാനായ പാർഥൻ പുഞ്ചിരിയോടെ തന്നെ, മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളുടെ ഘനവർഷം വിടുന്ന ആചാര്യ ദ്രോണനെ യുദ്ധത്തിൽ ആ അമ്പുമഴയോടുകൂടി തടഞ്ഞു.
Verse 15
अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौ । आवर्जयेतां दुर्धर्ष युगान्ताग्निमिवोत्थितम्
അതിനുശേഷം ദ്രോണനാൽ വധിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ മുറിവേറ്റുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടു രഥശ്രേഷ്ഠർ—ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും—പ്രളയാഗ്നിപോലെ ഉയർന്നുനിന്ന ആ ദുര്ധർഷ ആചാര്യനെ വിട്ട് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞു.
Verse 16
वर्जयन् निशितान् बाणान् द्रोणचापविनि:सृतान् । किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं व्यशातयत्
ദ്രോണന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളെ ഒഴിവാക്കി കൊണ്ടിരിക്കെ, കിരീടധാരിയായ കൗന്തേയൻ അർജുനൻ ഭോജസേനയെ തകർക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 17
सो<न््तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम् । अभ्ययाद् वर्जयन् द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ കൃതവർമ്മാവിനും കാംബോജരാജൻ സുദക്ഷിണനും ഇടയിലൂടെ കടന്ന് മുന്നേറി; മൈനാകപർവതംപോലെ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ട ദ്രോണാചാര്യനെ മനപ്പൂർവ്വം ഒഴിവാക്കി.
Verse 18
ततो भोजो नरव्याप्रो दुर्धर्ष कुरुसत्तमम् | अविध्यत् तूर्णमव्यग्रो दशभि: कड्कपत्रिभि:
അതിനുശേഷം ഭോജവംശജനായ നരവ്യാഘ്രൻ, ദുർധർഷനായ കൃതവർമ്മാവ്—മനസ്സിൽ അല്പവും വ്യഗ്രതയില്ലാതെ—കുരുശ്രേഷ്ഠനായ അർജുനനെ കങ്കപത്രയുക്തമായ പത്തു ശരങ്ങളാൽ വേഗത്തിൽ വേദിച്ചു.
Verse 19
तमर्जुन: शतेनाजौ राजन् विव्याध पत्रिणाम् | पुनश्नान्यैस्त्रिभिर्बाणैमोहयजन्निव सात्वतम्
രാജാവേ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ അർജുനൻ അവനെ നൂറ് പത്രയുക്ത ശരങ്ങളാൽ വേദിച്ചു; പിന്നെ സാത്വതനായ കൃതവർമ്മാവിനെ മോഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ വീണ്ടും മൂന്നു ബാണങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 20
भोजस्तु प्रहसन् पार्थ वासुदेवं॑ च माधवम् । एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्,तब कृतवर्माने भी हँसकर कुन्तीकुमार अर्जुन और मधुवंशी भगवान् वासुदेवमेंसे प्रत्येकको पचीस-पचीस बाण मारे
അപ്പോൾ ഭോജനായ കൃതവർമ്മാവ് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പാർത്ഥനായ അർജുനനും മാധവനായ വാസുദേവനും—ഇരുവരെയും—ഓരോരുത്തനെയും ഇരുപത്തിയഞ്ച് ശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 21
तस्यार्जुनो धनुश्कछित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभि: । शरैरग्निशिखाकारे: क्रुद्धाशीविषसंनिभै:
ഇതു കണ്ട അർജുനൻ അവന്റെ ധനുസ്സ് മുറിച്ചുതള്ളി; പിന്നെ ക്രോധം നിറഞ്ഞ വിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയങ്കരവും അഗ്നിശിഖകളെപ്പോലെ ദീപ്തവുമായ ഇരുപത്തൊന്ന് ശരങ്ങളാൽ അവനെ വേദിച്ചു.
Verse 22
अथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा महारथ: । पज्चभि: सायकैस्तूर्ण विव्याधोरसि भारत
അപ്പോൾ മഹാരഥനായ കൃതവർമ്മൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു, ഹേ ഭാരതാ! അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ വേഗത്തിൽ അവന്റെ വക്ഷസ്ഥലം തുളച്ചു.
Verse 23
भारत! तब महारथी कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर तुरंत ही पाँच बाणोंसे अर्जुनकी छातीमें चोट पहुँचायी ।।
വീണ്ടും കൃതവർമ്മൻ അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ പാർഥനെ തുളച്ചു. അത് കണ്ട പാർഥൻ ഒൻപതു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ വക്ഷഭാഗത്ത് പ്രഹരിച്ചു.
Verse 24
दृष्टवा विषक्त कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रति । चिन्तयामास वार्ष्णेयो न न: कालात्ययो भवेत्
കുന്തീപുത്രനായ അർജുനൻ കൃതവർമ്മന്റെ രഥത്തോടു ചേർന്നു കുരുങ്ങി പോരാടുന്നതു കണ്ട വൃഷ്ണിവംശജനായ കൃഷ്ണൻ മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു—“നമ്മുടെ സമയം ഇവിടെ അധികമായി നഷ്ടപ്പെടരുതേ.”
Verse 25
ततः कृष्णो<ब्रवीत् पार्थ कृतवर्मणि मा दयाम् | कुरु सम्बन्धकं हित्वा प्रमथ्यैनं विशातय
അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ പാർഥനോട് പറഞ്ഞു—“കൃതവർമ്മനോട് ദയ കാണിക്കരുത്. ബന്ധുബോധം ഉപേക്ഷിച്ച് അവനെ തകർത്തു വധിക്ക.”
Verse 26
ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वार्जुन: शरै: । अभ्यगाज्जवनैरश्वै:ः काम्बोजानामनीकिनीम्,तब अर्जुन अपने बाणोंद्वारा कृतवर्माको मूर्च्छिंत करके अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा काम्बोजोंकी सेनापर आक्रमण करने लगे
അപ്പോൾ അർജുനൻ തന്റെ അമ്പുകളാൽ കൃതവർമ്മനെ മയക്കി (സ്തംഭിപ്പിച്ച്), വേഗമേറിയ കുതിരകളോടെ കാംബോജരുടെ സൈന്യത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 27
अमर्षितस्तु हार्दिक्य: प्रविष्टे श्वेतवाहने । विधुन्वन् सशरं चाप॑ पाञ्चाल्याभ्यां समागत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശ്വേതവാഹനൻ അർജുനൻ വ്യൂഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച ഉടൻ ഹാർദിക്യൻ കൃതവർമ്മൻ ഹൃദയം നിറഞ്ഞ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു. അമ്പുകൾ ഘടിപ്പിച്ച വില്ല് കുലുക്കി അവൻ ആ രണ്ടു പാഞ്ചാല വീരന്മാരെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി.
Verse 28
चक्ररक्षौ तु पाञज्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ | पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभि:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അർജുനന്റെ ചക്രരക്ഷകരായി ആ രണ്ടു പാഞ്ചാല വീരന്മാർ അവന്റെ പിന്നാലെ മുന്നേറുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ കൃതവർമ്മൻ തന്റെ രഥവും അമ്പുവർഷവും കൊണ്ട് മുന്നേ വന്നിരുന്ന അവരെ തടഞ്ഞുനിർത്തി.
Verse 29
तावविध्यत् ततो भोज: कृतवर्मा शितै: शरै: । त्रिभिरेव युधामन्युं चतुर्भि श्चोत्तमौजसम्,भोजवंशी कृतवर्माने अपने तीन तीखे बाणोंद्वारा युधामन्युको और चार बाणोंसे उत्तमौजाको घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭോജവംശീയനായ കൃതവർമ്മൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവരെ കുത്തിവെച്ചു; യുധാമന്യുവിനെ മൂന്നു അമ്പുകളാൽ, ഉത്തമൗജസിനെ നാലു അമ്പുകളാൽ പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 30
तावप्येनं विविधतुर्दशभिर्दशभि: शरैः । त्रिभिरेव युधामन्युरुत्तमौजास्त्रिभिस्तथा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവരും അവനെ പലവിധത്തിൽ പത്തു പത്തു അമ്പുകളാൽ കുത്തിവെച്ചു. പിന്നെ യുധാമന്യു കൂടി മൂന്നു അമ്പുകളാൽ, ഉത്തമൗജനും മൂന്നു അമ്പുകളാൽ അവനെ വീണ്ടും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.
Verse 31
संचिच्छिदतुरप्यस्य ध्वजं कार्मुकमेव च । अथान्यद् धनुरादाय हार्दिक्य: क्रोधमूर्च्छित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ അവന്റെ ധ്വജവും വില്ലും പോലും മുറിച്ചുതള്ളി. അപ്പോൾ ഹാർദിക്യൻ കൃതവർമ്മൻ ക്രോധത്തിൽ മയങ്ങി മറ്റൊരു വില്ലെടുത്തു.
Verse 32
कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैरवाकिरत् । तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतु:
ആ രണ്ടു വീരന്മാരെ ധനുസ്സില്ലാത്തവരാക്കി അവൻ അവരുടെ മേൽ അമ്പുമഴ ചൊരിഞ്ഞു. പിന്നെ അവർയും മറ്റൊരു ധനുസ്സുകൾ കെട്ടി ഭോജവംശീയനായ കൃതവർമ്മനെതിരെ പ്രത്യാഘാതം നടത്തി. യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്—ആയുധം മുറിഞ്ഞാൽ ഉടൻ പുതിയത് ഉയരും; കോപം സംയമമല്ല, സംഘർഷം തന്നെയാണ് വർധിപ്പിക്കുന്നത്.
Verse 33
तेनान्तरेण बीभत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम् । न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणा
ഇതിനിടയിൽ ബീഭത്സുവായ അർജുനൻ ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് കയറി. എന്നാൽ അവർ ഇരുവരും കവാടം കൈവരിക്കാനായില്ല; കൃതവർമ്മ അവരെ തടഞ്ഞുനിർത്തി. യുദ്ധത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയം പോലും പ്രതിരോധത്തിൽ പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; മുന്നേറാൻ ശാസനയും സംയമവും വേണം.
Verse 34
अनीकान्यर्दयन् युद्धे त्वरित: श्वेतवाहन:
യുദ്ധത്തിൽ ശ്വേതാശ്വവാഹിയായ ആ വേഗവാൻ ശത്രുവിന്റെ അണികളെയൊക്കെ ചവിട്ടിമെതിച്ച് മുന്നേറി; അവയെ തകർത്തു പിന്നോട്ടുതള്ളി—രണമോമെന്റം തന്നെ അവന്റെ രഥത്തിൽ കുടിയേറിയതുപോലെ.
Verse 35
त॑ दृष्टवा तु तथा यान्तं शूरो राजा श्रुतायुध:
അവൻ അങ്ങനെ മുന്നേറുന്നതു കണ്ട ശൂരനായ രാജാവ് ശ്രുതായുധൻ ശ്രദ്ധിച്ചു; യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മുന്നിൽ കനക്കുമ്പോൾ അവന്റെ നിശ്ചയം കൂടുതൽ കടുപ്പപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ എതിരാളിയുടെ നീക്കം കണ്ടതുമാത്രം ഉദ്ദേശം രൂപംകൊള്ളുന്നു; കടമയും പ്രതികാരവും സംയമത്തെ മറികടക്കുന്നു.
Verse 36
स पार्थ त्रिभिरानर्छत् सप्तत्या च जनार्दनम्
അവൻ പാർഥനെ മൂന്നു അമ്പുകളാലും ജനാർദനനെ എഴുപതു അമ്പുകളാലും തുളച്ചു. രണത്തിൽ ഇങ്ങനെയൊരു നിർദയ കണക്കാണ്—ധർമ്മത്തേക്കാൾ മുറിവുകളുടെ എണ്ണത്തിലാണ് വീര്യം അളക്കപ്പെടുന്നത്; എങ്കിലും അർജുനന്റെ സമീപത്ത് ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ സാന്നിധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ നൈതിക ദിഗന്തം ഓർമ്മിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 37
ततोडअर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम्
അപ്പോൾ അർജുനൻ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള തൊണ്ണൂറ് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവനെ കുത്തിത്തുളച്ചു—ശിക്ഷിതമായ നിയന്ത്രണത്തോടെ വന്ന ഭീകര ശరవർഷം.
Verse 38
स तन्न ममृषे राजन् पाण्डवेयस्य विक्रमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, പാണ്ഡവപുത്രന്റെ ആ വീര്യം അവൻ സഹിക്കാനായില്ല.
Verse 39
तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य च
അപ്പോൾ അർജുനൻ അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു, അമ്പുകളുടെ തൂണിയും കീറിത്തെറിപ്പിച്ചു.
Verse 40
आजयपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तभिननतपर्वभि: । तब अर्जुनने उनका धनुष काटकर उनके तरकशके भी टुकड़े-टुकड़े कर दिये। फिर कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले सात बाणोंद्वारा उनकी छातीपर प्रहार किया ।।
പിന്നീട് ക്രോധത്തോടെ അർജുനൻ വളഞ്ഞ സന്ധികളുള്ള ഏഴ് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവന്റെ നെഞ്ചിൽ പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്ന് ആ രാജാവ് ക്രോധാവേശത്തിൽ മറ്റൊരു വില്ല് എടുത്തു.
Verse 41
ततोअर्जुन: स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिंदम:
അപ്പോൾ ശത്രുദമനായ അർജുനൻ പുഞ്ചിരിയോടെ ശ്രുതായുധനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 42
शरैरनेकसाहसै: पीडयामास भारत | भारत! यह देख शत्रुदमन अर्जुनने मुसकराते हुए ही श्रुतायुधको कई हजार बाण मारकर पीड़ित कर दिया ।। अश्वांश्वास्यावधीत् तूर्ण सारथथिं च महारथ:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അനേകം സഹസ്ര ശരങ്ങളാൽ അവൻ അവനെ അത്യന്തം പീഡിപ്പിച്ചു. ഇത് കണ്ട ശത്രുദമനനായ അർജുനൻ പുഞ്ചിരിയോടെ തന്നെ ശ്രുതായുധനെ ആയിരക്കണക്കിന് അമ്പുകളാൽ തട്ടി വ്യഥിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ മഹാരഥൻ വേഗത്തിൽ അവന്റെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും കൂടി വധിച്ചു.
Verse 43
हताश्चं रथमुस्तृज्य स तु राजा श्रुतायुध:,अभ्यद्रवद् रणे पार्थ गदामुद्यम्य वीर्यवान् । घोड़ोंके, मारे जानेपर पराक्रमी राजा श्रुतायुध उस रथको छोड़कर हाथमें गदा ले समरांगणमें अर्जुनपर टूट पड़े
കുതിരകൾ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പരാക്രമശാലിയായ രാജാവ് ശ്രുതായുധൻ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് ഗദ ഉയർത്തി യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാർഥ അർജുനനിലേക്കു പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 44
।। वरुणस्यात्मजो वीर: स तु राजा श्रुतायुध:
ആ വീരരാജാവായ ശ്രുതായുധൻ വരുണന്റെ പുത്രനായിരുന്നു.
Verse 45
तस्य माताब्रवीद् राजन् वरुण पुत्रकारणात्
ഹേ രാജാവേ! വരുണന്റെ കാരണത്താൽ ആ പുത്രനെ ലഭിച്ചതിനാൽ അവന്റെ മാതാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 46
वरुण स्त्वब्रवीत् प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम्
അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ വരുണൻ പറഞ്ഞു—“ഇവന് ഹിതകരമായ ഒരു വരം ഞാൻ നൽകുന്നു.”
Verse 47
नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचन
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യന് യാതൊരു വിധത്തിലും സത്യത്തിൽ അമരത്വമില്ല.
Verse 48
दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവൻ യുദ്ധങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ശത്രുക്കൾക്ക് ദുർധർഷൻ (അജയ്യൻ) ആയിരിക്കും.
Verse 49
इत्युक्त्वा वरुण: प्रादाद् गदां मन्त्रपुरस्कृताम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വരുണൻ മന്ത്രസംസ്കൃതമായ ഗദ നൽകി.
Verse 50
उवाच चैनं भगवान् पुनरेव जलेश्वर:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ജലങ്ങളുടെ അധീശനായ ഭഗവാൻ വരുണൻ അവനോട് വീണ്ടും അരുളിച്ചെയ്തു. ഗദ നൽകി വരുണൻ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകി—“വത്സാ! യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവന്റെ മേൽ ഈ ഗദ പ്രയോഗിക്കരുത്; അല്ലെങ്കിൽ അത് തിരിഞ്ഞ് നിന്റെ മേൽ തന്നെയാകും വീഴുക. ശക്തിമാനായ പുത്രാ! ധർമ്മവിരുദ്ധമായി പെരുമാറുന്ന പ്രയോഗകർത്താവിനെയും ഈ ഗദ വധിക്കാം.”
Verse 51
अयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति । हन्यादेषा प्रतीपं हि प्रयोक्तारमपि प्रभो
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവന്റെ മേൽ ഈ ഗദ പ്രയോഗിക്കരുത്; അല്ലെങ്കിൽ അത് തിരിഞ്ഞ് നിന്റെ മേൽ തന്നെയാകും വീഴുക. പ്രഭോ! ധർമ്മവിരുദ്ധമായി പെരുമാറുന്ന പ്രയോഗകർത്താവിനെയും ഈ ഗദ വധിക്കും.”
Verse 52
न चाकरोत् स ठठद्दाक्यं प्राप्ते काले श्रुतायुध: । स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत्
എന്നാൽ നിർണായക നിമിഷം വന്നപ്പോൾ ശ്രുതായുധൻ ആ നിർദ്ദേശം പാലിച്ചില്ല. ആ വീരഘാതിനിയായ ഗദകൊണ്ട് അവൻ ജനാർദനനായ ശ്രീകൃഷ്ണനെ അടിച്ചു.
Verse 53
प्रतिजग्राह तां कृष्ण: पीनेनांसेन वीर्यवान् | नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिमिवानिल:
പരാക്രമിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ തന്റെ ഹൃഷ്ടപുഷ്ടമായ ഭുജത്തിൽ ആ ഗദാപ്രഹാരം സഹിച്ചു. എന്നാൽ കാറ്റിന് വിന്ധ്യപർവ്വതത്തെ കുലുക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ആ ഗദയ്ക്ക് ശൗരിയെ കുലുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 54
प्रत्युद्यान्ती तमेवैषा कृत्येव दुरधिष्ठिता । जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम्
ആ ഗദ അവനിലേക്കുതന്നെ തിരിഞ്ഞുവന്നു—ദോഷയുക്തമായ അഭിചാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കൃത്യ തന്റെ കർത്താവിനെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. അവിടെ നിന്നിരുന്ന അമർഷശീലനായ വീരൻ ശ്രുതായുധനെ അത് വധിച്ചു.
Verse 55
हत्वा श्रुतायुधं वीर॑ धरणीमन्वपद्यत । गदां निवर्तितां दृष्टवा निहतं च श्रुतायुधम्
വീരനായ ശ്രുതായുധനെ വധിച്ചതിനുശേഷം അവൻ ഭൂമിയിലേക്കു വീണു. തിരിഞ്ഞുവന്ന ഗദയും നിഹതനായ ശ്രുതായുധനെയും കണ്ടപ്പോൾ (എല്ലാവരും വിസ്മയിച്ചു).
Verse 56
स्वेनास्त्रेण हतं दृष्टवा श्रुतायुधमरिंदमम्
ഹേ നരേശ്വരാ! ശത്രുദമനായ ശ്രുതായുധൻ തന്റെ തന്നെ ആയുധത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ കാര്യം വ്യക്തമായി—യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടാത്ത ശ്രീകൃഷ്ണനിലേക്കാണ് അവൻ ഗദ പ്രയോഗിച്ചത്; അതിനാൽ അതേ ഗദ തിരിഞ്ഞുവന്ന് അവന്റെ വധകാരണമാവുകയായിരുന്നു.
Verse 57
अयुध्यमानाय ततः केशवाय नराधिप । क्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात् तमवधीद् गदा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടാതിരുന്ന കേശവനിലേക്കു ശ്രുതായുധൻ ഗദ എറിഞ്ഞു. ധർമ്മയുദ്ധത്തിന്റെ മര്യാദ ലംഘിച്ച് യുദ്ധവിരതനോടു എറിഞ്ഞതിനാൽ, അതേ ഗദ തന്നെ തിരിഞ്ഞുവന്ന് ശ്രുതായുധനെ വധിച്ചു; അധർമ്മഫലം കുറ്റക്കാരനിലേക്കുതന്നെ വീണു.
Verse 58
यथोक्तं वरुणेनाजी तथा स निधनं गत: । व्यसुश्चाप्पपतद् भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വരുണൻ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവൻ മരണത്തെ പ്രാപിച്ചു. എല്ലാ ധനുർധരരും നോക്കിനിൽക്കെ, പ്രാണരഹിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 59
पतमानस्तु स बभौ पर्णाशाया: प्रिय: सुतः । स भग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पति:,गिरते समय पर्णाशाके प्रिय पुत्र श्रुतायुध आँधीके उखाड़े हुए अनेक शाखाओंवाले वृक्षके समान प्रतीत हो रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീഴുന്ന വേളയിൽ പർണാശയുടെ പ്രിയപുത്രനായ ശ്രുതായുധൻ, കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുവീണ അനേകം ശാഖകളുള്ള വൃക്ഷംപോലെ തോന്നി.
Verse 60
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्न सर्वश: । प्राद्रवन्त हतं दृष्टवा श्रुतायुधमरिंदमम्,शत्रुसूदन श्रुतायुधको इस प्रकार मारा गया देख सारे सैनिक और सम्पूर्ण सेनापति वहाँसे भाग खड़े हुए
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അരിന്ദമനായ ശ്രുതായുധൻ ഹതനായതു കണ്ടതോടെ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും പ്രധാന സേനാനായകരും എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറി ഓടി.
Verse 61
तत: काम्बोजराजस्य पुत्र: शूर: सुदक्षिण: । अभ्ययाज्जवनैरश्वै: फाल्गुनं शत्रुसूदनम्,तत्पश्चात् काम्बोजराजका शूरवीर पुत्र सुदक्षिण वेगशाली अअभ्रोंद्वारा शत्रुसूदन अर्जुनका सामना करनेके लिये आया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം കാംബോജരാജന്റെ വീരപുത്രനായ സുദക്ഷിണൻ, വേഗമേറിയ യവന അശ്വങ്ങളോടുകൂടി, ശത്രുസൂദനായ ഫാൽഗുനനെ (അർജുനനെ) നേരിടാൻ മുന്നേറി.
Verse 62
तस्य पार्थ: शरान् सप्त प्रेषयामास भारत । ते त॑ शूरं विनिर्भिद्य प्राविशनू धरणीतलम्,भारत! अर्जुनने उसके ऊपर सात बाण चलाये। वे बाण उस शूरवीरके शरीरको विदीर्ण करके धरतीमें समा गये
അപ്പോൾ, ഹേ ഭാരത, പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) അവന്റെ മേൽ ഏഴ് അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. അവ അമ്പുകൾ ആ ശൂരന്റെ ശരീരം തുളച്ച് ഭൂമിയിലേക്കു കുത്തിനുഴഞ്ഞു.
Verse 63
सो5तिविद्ध: शरैस्ती&णैगाण्डीवप्रेषितैर्मुथे । अर्जुन प्रतिविव्याध दशभि: कड्कपत्रिभि:
ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്നു പ്രയോഗിച്ച മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അതിവിദ്ധനായിട്ടും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ സുദക്ഷിണൻ കങ്കപക്ഷങ്ങളുള്ള പത്ത് അമ്പുകളാൽ അർജുനനെ പ്രതിയായി തുളച്ചു.
Verse 64
वासुदेवं त्रिभिविद्ध्वा पुन: पार्थ च पञ्चभि: । तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष
അവൻ വാസുദേവനെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ തുളച്ച്, പിന്നെ പാർത്ഥനു മേൽ അഞ്ചു അമ്പുകൾ പ്രയോഗിച്ചു. അപ്പോൾ, ഹേ മാരിഷ, പാർത്ഥൻ അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു, പതാകയും ഛിന്നഭിന്നമാക്കി.
Verse 65
भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डव: । स तु पार्थ त्रिभिविंद्ध्वा सिंहनादमथानदत्
അതിനു ശേഷം പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ രണ്ട് അത്യന്തം മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലഅമ്പുകളാൽ അവനെ തുളച്ചു. എന്നാൽ അവനും പാർത്ഥനെ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ വേദനിപ്പിച്ച് സിംഹനാദം മുഴക്കി.
Verse 66
सर्वपारशवीं चैव शक्ति शूर: सुदक्षिण: । सघपण्टां प्राहिणोद् घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्चने,शूरवीर सुदक्षिणने कुपित होकर पूर्णतः लोहेकी बनी हुई घण्टायुक्त भयंकर शक्ति गाण्डीवधारी अर्जुनपर चलायी
ക്രോധത്തോടെ ശൂരനായ സുദക്ഷിണൻ ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ മേൽ പൂർണ്ണമായും ഇരുമ്പിൽ നിർമ്മിച്ച, മണിയോടുകൂടിയ ഭയങ്കരമായ ശക്തി എറിഞ്ഞു.
Verse 67
सा ज्वलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम् | सविस्फुलिज्ञा निर्भिद्य निपषात महीतले
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാ ഉൽക്കപോലെ ജ്വലിച്ച്, ചിങ്ങാരങ്ങൾ ചിതറിച്ച് അത് മഹാരഥൻ അർജുനനെ സമീപിച്ചു; അവനെ ഭേദിച്ച് ഒടുവിൽ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു.
Verse 68
शक््त्या त्वभिहतो गाढढं मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । समाश्वास्य महातेजा: सृक्किणी परिलेलिहन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ ശക്തിയുടെ ഘോര പ്രഹാരത്തിൽ ഗാഢമായി പരിക്കേറ്റ് മഹാതേജസ്വിയായ അർജുനൻ മൂർഛയിൽ മുങ്ങി; പിന്നെ സ്വയം ആശ്വസിച്ച്, നാവുകൊണ്ട് വായിന്റെ ഇരുകോണുകളും നക്കി, ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തു.
Verse 69
त॑ चतुर्दशभि: पार्थों नाराचै: कड्कपत्रिभि: | साश्चवध्वजधनु:सूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रम:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അചിന്ത്യവിക്രമനായ പാർത്ഥൻ കങ്കപ്പക്ഷങ്ങളുള്ള പതിനാലു നാരാച അമ്പുകളാൽ അവനെ, അവന്റെ കുതിരകൾ, ധ്വജം, ധനുസ്സ്, സാരഥി എന്നിവയോടുകൂടി ഭേദിച്ചു.
Verse 70
रथं चान्ये: सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरै: । सुदक्षिणं तं काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റുള്ളവരും അനവധി അമ്പുകളാൽ അവന്റെ രഥവും ചക്രങ്ങളും തകർത്ത് കഷ്ണങ്ങളാക്കി. നിശ്ചയവും വീര്യവും ഒരിക്കലും വ്യർത്ഥമാകാത്ത ആ കാംബോജൻ സുദക്ഷിണൻ യുദ്ധത്തിൽ കഠിനമായി അമർന്നു.
Verse 71
स भिजन्नवर्मा स्रस्ताड़ प्रभ्रष्टमुकुटाज्द:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഭിന്നമായ കവചത്തോടെയും ശിഥിലമായ അവയവങ്ങളോടെയും കിരീടം തെറ്റിപ്പോയ നിലയിലും കാണപ്പെട്ടു.
Verse 72
गिरे: शिखरज: श्रीमान् सुशाख: सुप्रतिछ्तित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ പർവ്വതശിഖരത്തിൽ ജനിച്ച ഭംഗിയാർന്ന വൃക്ഷംപോലെ; മഹിമയിൽ സമൃദ്ധൻ, അനേകം ശക്തമായ ശാഖകളാൽ വ്യാപിച്ചവൻ, ദൃഢമായ വേരുകളാൽ ഉറച്ചുനിന്നവൻ.
Verse 73
निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये । शेते सम निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശീതകാലാവസാനത്ത് കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുവീഴുന്ന കർണികാരവൃക്ഷംപോലെ, അവൻ ഹതനായി സമമായി ഭൂമിയിൽ കിടന്നു; കാംബോജയുടെ മൃദുവായ ആസ്തരണത്തിൽ ശയിക്കുവാൻ യോജ്യനായവൻ.
Verse 74
जैसे सर्दी बीतनेके बाद पर्वतके शिखरपर उत्पन्न हुआ सुन्दर शाखाओंसे युक्त, सुप्रतिष्ठित एवं शोभासम्पन्न कनेरका वृक्ष वायुके वेगसे टूटकर गिर जाता है, उसी प्रकार काम्बोजदेशके मुलायम बिछौनोंपर शयन करनेके योग्य सुदक्षिण वहाँ मारा जाकर पृथ्वीपर सो रहा था ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവ്വതംപോലെ ഉയർന്നുനിന്ന, ദർശനീയനായ താമ്രാക്ഷൻ കാംബോജൻ സുദക്ഷിണൻ കർണനാൽ ഹതനായി. കാംബോജദേശത്തിലെ മൃദുവായ കിടക്കകളിൽ ശയിക്കുവാൻ യോജ്യനായവൻ ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു—ശീതം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പർവ്വതശിഖരത്തിലെ ഉറച്ചുവേരൂന്നിയ, മനോഹരശാഖകളുള്ള കനെർവൃക്ഷം കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ഒടിഞ്ഞുവീഴുന്നതുപോലെ.
Verse 75
पुत्र: काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातित: । बहुमूल्य आभूषणोंसे विभूषित एवं शिखरयुक्त पर्वतके समान सुदर्शनीय अरुण नेत्रोंवाले काम्बोज-राजकुमार सुदक्षिणको अर्जुनने एक ही बाणसे मार गिराया था ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കാംബോജരാജന്റെ പുത്രൻ പാർഥൻ (അർജുനൻ) കൈയ്യാൽ വീണു. അമൂല്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, ശിഖരമുള്ള പർവ്വതംപോലെ ദർശനീയനായ, അരുണനേത്രനായ കാംബോജ രാജകുമാരൻ സുദക്ഷിണനെ അർജുനൻ ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് തന്നെ വീഴ്ത്തി—അവൻ തലയിൽ അഗ്നിസദൃശമായി ദീപ്തമായ സ്വർണമാല ധരിച്ചിരിക്കെ.
Verse 76
ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य ते । हतं श्रुतायुधं दृष्टवा काम्बोजं च सुदक्षिणम्,तदनन्तर श्रुतायुध तथा काम्बोजराजकुमार सुदक्षिणको मारा गया देख आपके पुत्रकी सारी सेनाएँ वहाँसे भागने लगीं
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ശ്രുതായുധൻ ഹതനായതും, കാംബോജ രാജകുമാരൻ സുദക്ഷിണനും കൊല്ലപ്പെട്ടതും കണ്ടപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ സൈന്യങ്ങൾ എല്ലാം നിര തകർന്ന് ഓടിപ്പോയി. വീണ വീരന്മാരുടെ ദൃശ്യം അവരുടെ ധൈര്യം തകർത്തു; ഭയം ശാസനം കീഴടക്കി.
Verse 92
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि श्रुतायुधसुदक्षिणव थे द्विनवतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവാന്തർഗതമായി, ശ്രുതായുധനും സുദക്ഷിണനും വധത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന തൊണ്ണൂറ്റിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
Verse 336
धार्तराष्ट्रेष्चनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ । इसी बीचमें अवसर पाकर अर्जुन शत्रुओंकी सेनामें घुस गये। परंतु कृतवर्माद्वारा रोक दिये जानेके कारण वे दोनों नरश्रेष्ठ युधामन्यु और उत्तमौजा प्रयत्न करनेपर भी आपके पुत्रोंकी सेनामें प्रवेश करनेका द्वार न पा सके
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രരുടെ സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾക്കിടയിൽ ആ രണ്ടു നരർഷഭന്മാർ പരിശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അവസരം കണ്ട അർജുനൻ ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് കയറിപ്പോയി. എന്നാൽ കൃതവർമ്മ അവരെ തടഞ്ഞതിനാൽ, യുധാമന്യുവും ഉത്തമൗജനും—ആ രണ്ടു അഗ്രയോദ്ധാക്കളും—എത്ര ശ്രമിച്ചാലും നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ സൈന്യത്തിലേക്ക് കടക്കാനുള്ള വാതിൽ കണ്ടെത്താനായില്ല.
Verse 346
नावधीत् कृतवर्माणं प्राप्तमप्यरिष्दन: । शत घोड़ोंवाले शत्रुसूदन अर्जुन उस युद्धस्थलमें बड़ी उतावलीके साथ शत्रु-सेनाओंको पीड़ा दे रहे थे। परंतु उन्होंने (सम्बन्धका विचार करके) कृतवर्माको सामने पाकर भी मारा नहीं
കൃതവർമ്മ മുന്നിൽ വന്നിട്ടും അരിഷൂദനൻ (അർജുനൻ) അവനെ വധിച്ചില്ല. നൂറു കുതിരകൾ ചേർത്ത രഥത്തിൽ നിന്ന ശത്രുസൂദന അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യുത്കണ്ഠയോടെ ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; എങ്കിലും ബന്ധുബന്ധം ഓർത്ത്, മുന്നിൽ കിട്ടിയിട്ടും കൃതവർമ്മയെ കൊല്ലാൻ അവൻ കൈ ഉയർത്തിയില്ല.
Verse 356
अभ्यद्रवत् सुसंक्रुद्धों विधुन्चानो महद् धनु: । अर्जुनको इस प्रकार आगे बढ़ते देख शूरवीर राजा श्रुतायुध अत्यन्त कुपित हो उठे और अपना विशाल धनुष हिलाते हुए उनपर टूट पड़े
അർജുനൻ ഇങ്ങനെ മുന്നേറുന്നതു കണ്ട വീരരാജാവായ ശ്രുതായുധൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, തന്റെ മഹാധനുസ്സിനെ കുലുക്കിക്കൊണ്ട് അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞെത്തി.
Verse 363
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत् । उन्होंने अर्जुनको तीन और श्रीकृष्णको सत्तर बाण मारे। फिर अत्यन्त तीखे क्षुरप्रसे अर्जुनकी ध्वजापर प्रहार किया
അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ ക്ഷുരപ്രം കൊണ്ട് അവൻ പാർത്ഥന്റെ ധ്വജത്തെ പ്രഹരിച്ചു. അവൻ അർജുനനെ മൂന്നു ബാണങ്ങളാലും, ശ്രീകൃഷ്ണനെ എഴുപതു ബാണങ്ങളാലും വേദനിപ്പിച്ചു; പിന്നെയും അതേ തീക്ഷ്ണ ക്ഷുരപ്രം കൊണ്ടു അർജുനന്റെ പതാകയിൽ ആഘാതം വരുത്തി.
Verse 373
आजपघान भशं क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम् । तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित होकर अंकुशोंसे महान् गजराजको पीड़ित करनेकी भाँति झुकी हुई गाँठवाले नब्बे बाणोंसे राजा श्रुतायुधको चोट पहुँचायी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രോധം ജ്വലിച്ച അർജുനൻ സന്ധികൾ വളഞ്ഞ തൊണ്ണൂറ് അമ്പുകളാൽ രാജാവ് ശ്രുതായുധനെ കുത്തിവീഴ്ത്തി; മൂർച്ചയുള്ള അങ്കുശങ്ങളാൽ മഹാഗജരാജനെ കുത്തി വേദനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 386
अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत् । राजन्! उस समय राजा श्रुतायुध पाण्डुकुमार अर्जुनके उस पराक्रमको न सह सके। अतः उन्होंने अर्जुनको सतहत्तर बाण मारे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം അവൻ അവന്റെ മേൽ എഴുപത്തേഴു നാരാച അമ്പുകൾ ഏല്പിച്ചു. രാജാവേ, അപ്പോൾ രാജാവ് ശ്രുതായുധൻ പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനന്റെ പരാക്രമം സഹിക്കാനാകാതെ, അർജുനനെ എഴുപത്തേഴു അമ്പുകളാൽ വേദനിപ്പിച്ചു।
Verse 406
वासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । फिर तो राजा श्रुतायुधने क्रोधसे अचेत होकर दूसरा धनुष हाथमें लिया और इन्द्रकुमार अर्जुनकी भुजाओं तथा वक्ष:स्थलमें नौ बाण मारे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഇന്ദ്രപുത്രനായ അർജുനന്റെ ഭുജങ്ങളിലും വക്ഷസ്ഥലത്തിലും ഒമ്പത് അമ്പുകൾ പതിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ക്രോധാവേശത്തിൽ വിവശനായി രാജാവ് ശ്രുതായുധൻ മറ്റൊരു വില്ല് കൈയിലെടുത്ത്, അർജുനന്റെ ഭുജങ്ങളിലും നെഞ്ചിലും ഒമ്പത് അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും കുത്തിവീഴ്ത്തി।
Verse 423
विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबल: । साथ ही उन महारथी एवं महाबली वीरने उनके घोड़ों और सारथिको भी शीघ्रतापूर्वक मार डाला और सत्तर नाराचोंसे श्रुतायुधको भी घायल कर दिया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാബലവാൻ അവനെ എഴുപത് നാരാച അമ്പുകളാൽ കുത്തിവീഴ്ത്തി. അതോടൊപ്പം ആ മഹാരഥനും മഹാബലവുമായ വീരൻ ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ കുതിരകളെയും സാരഥിയെയും വധിച്ചു; പിന്നെയും എഴുപത് നാരാചകളാൽ ശ്രുതായുധനെയും പരിക്കേൽപ്പിച്ചു।
Verse 443
पर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी । वीर राजा श्रुतायुध वरुणके पुत्र थे। शीतसलिला महानदी पर्णाशा उनकी माता थी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീരരാജാവ് ശ്രുതായുധൻ വരുണകന്റെ പുത്രനായിരുന്നു. ശീതളജലമുള്ള മഹാനദിയായ പർണാശയാണ് അവന്റെ മാതാവ്.
Verse 453
अवध्यो<यं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम । राजन्! उनकी माता पर्णाशा अपने पुत्रके लिये वरुणसे बोली--'प्रभो! मेरा यह पुत्र संसारमें शत्रुओंके लिये अवध्य हो'
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! എന്റെ ഈ പുത്രൻ ലോകത്തിൽ ശത്രുക്കൾക്കു അവധ്യനായിരിക്കട്ടെ.” മകന്റെ നന്മയ്ക്കായി വരം തേടിയ മാതാവ് പർണാശാ വരുണനോട് പറഞ്ഞു—“പ്രഭോ! എന്റെ ഈ മകൻ ഈ ലോകത്തിൽ ശത്രുക്കൾകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെടാത്തവനായിരിക്കട്ടെ.”
Verse 466
दिव्यमस्त्रं सुतस्तेडयं येनावध्यो भविष्यति । तब वरुणने प्रसन्न होकर कहा--“मैं इसके लिये हितकारक वरके रूपमें यह दिव्य अस्त्र प्रदान करता हूँ, जिसके द्वारा तुम्हारा यह पुत्र अवध्य होगा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇതാ ഒരു ദിവ്യാസ്ത്രം; ഇതുകൊണ്ട് നിന്റെ പുത്രൻ അവധ്യനാകും.” അപ്പോൾ പ്രസന്നനായ വരുണൻ പറഞ്ഞു—“ഇവന്റെ ഹിതത്തിനായി വരമായി ഞാൻ ഈ ദിവ്യാസ്ത്രം നൽകുന്നു; ഇതിലൂടെ നിന്റെ മകൻ കൊല്ലപ്പെടാത്തവനായിരിക്കും.”
Verse 473
सर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे । 'सरिताओंमें श्रेष्ठ पर्णाशे! मनुष्य किसी प्रकार भी अमर नहीं हो सकता। जिन लोगोंने यहाँ जन्म लिया है, उनकी मृत्यु अवश्यम्भावी है
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയേ! ജനിച്ചവൻ നിർബന്ധമായി മരിക്കണം; ഈ ലോകത്തിൽ മനുഷ്യൻ യാതൊരു വിധത്തിലും അമരനാകാൻ കഴിയില്ല. ഇവിടെ ജനിച്ച എല്ലാവർക്കും മരണം നിശ്ചയം.”
Verse 483
अस्त्रस्यास्य प्रभावाद् वै व्येतु ते मानसो ज्वरः । “तुम्हारा यह पुत्र इस अस्त्रके प्रभावसे रणक्षेत्रमें शत्रुओंके लिये सदा ही दुर्धर्ष होगा। अतः तुम्हारी मानसिक चिन्ता निवृत्त हो जानी चाहिये”
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഈ അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് നിന്റെ മനസ്സിലെ ജ്വരം ശമിക്കട്ടെ. ഇതിന്റെ ശക്തിയാൽ നിന്റെ മകൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശത്രുക്കൾക്കു എപ്പോഴും ദുർധർഷനായിരിക്കും; അതിനാൽ നിന്റെ അന്തർചിന്ത മാറട്ടെ.”
Verse 496
यामासाद्य दुराधर्ष: सर्वलोके श्रुतायुध: । ऐसा कहकर वरुणदेवने श्रुतायुधको मन्त्रोपदेशपूर्वक वह गदा प्रदान की, जिसे पाकर वे सम्पूर्ण जगत्में दुर्जय वीर माने जाते थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത് ലഭിച്ചതോടെ ശ്രുതായുധൻ ദുർധർഷനായിത്തീർന്നു; സർവ്വലോകത്തും അജേയനെന്നു പ്രസിദ്ധനായി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വരുണദേവൻ മന്ത്രോപദേശപൂർവം ആ ഗദ ശ്രുതായുധനു നൽകി; അത് കൈവന്നപ്പോൾ അവൻ സമസ്ത ജഗത്തിൽ ദുർജ്ജയ വീരനെന്നു കരുതപ്പെട്ടു.
Verse 553
हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायत । वीर श्रुतायुधका वध करके वह गदा धरतीपर जा गिरी। लौटी हुई उस गदाको और उसके द्वारा मारे गये वीर श्रुतायुधको देखकर वहाँ आपकी सेनाओंमें महान् हाहाकार मच गया
അവിടെ സൈന്യങ്ങളിൽ മഹാ ഹാഹാകാരം ഉയർന്നു. വീരൻ ശ്രുതായുധൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അവന്റെ കൈയിലെ ഗദ ഭൂമിയിൽ വീണു. തിരികെ വന്ന ആ ഗദയും അതിനാൽ തന്നെ വീണുപോയ ശ്രുതായുധനെയും കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സേനയിൽ ഭയവും ദുഃഖവും കലർന്ന വലിയ വിലാപം പടർന്നു.
Verse 703
बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डव: । फिर दूसरे बहुत-से बाणोंद्वारा उसके रथको टूक-टूक कर दिया और काम्बोजराज सुदक्षिणके संकल्प एवं पराक्रमको व्यर्थ करके पाण्डुपुत्र अर्जुनने मोटी धारवाले बाणसे उसकी छाती छेद डाली
പാണ്ഡവൻ അർജുനൻ വിശാലധാരയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് അവന്റെ നെഞ്ച് തുളച്ചു. പിന്നെ അനേകം ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ രഥം തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി, കാംബോജരാജൻ സുദക്ഷിണന്റെ സംकल्पവും പരാക്രമവും നിഷ്ഫലമാക്കി.
Verse 713
पपाताभिमुख: शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वज: । इससे उसका कवच फट गया, सारे अंग शिथिल हो गये, मुकुट और बाजूबंद गिर गये तथा शूरवीर सुदक्षिण मशीनसे फेंके गये ध्वजके समान मुँहके बल गिर पड़ा
അതോടെ അവന്റെ കവചം പിളർന്നു, ശരീരാവയവങ്ങൾ എല്ലാം ശിഥിലമായി, കിരീടവും ഭുജബന്ധങ്ങളും വീണുപോയി; ശൂരൻ സുദക്ഷിണൻ യന്ത്രത്തിൽ നിന്ന് വിട്ട പതാകപോലെ മുഖംകീഴായി വീണു.
Verse 753
अशोभत महाबाहुर्व्यसुर्भूमी निपातित: । अपने मस्तकपर अग्निके समान दमकते हुए सुवर्णमय हारको धारण किये महाबाहु सुदक्षिण यद्यपि प्राणशून्य करके पृथ्वीपर गिराया गया था
മഹാബാഹു സുദക്ഷിണൻ പ്രാണരഹിതനായി ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നിട്ടും ശോഭിച്ചു. അവന്റെ ശിരസ്സിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന സ്വർണമയ ഹാരം ധരിച്ചിരുന്നതിനാൽ, മരണത്തിലും അവന്റെ ദീപ്തി മങ്ങിയില്ല.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly contrasts personal heroism with distributed responsibility: Sātyaki’s claim of being a mere instrument raises questions about agency and accountability in violent outcomes executed under broader strategic leadership.
It suggests that outcomes in complex action-systems are co-produced by individual effort, leadership, and circumstance; acknowledging “nimitta” status can function as a reflective stance on ego, causality, and the limits of personal control.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level function is narrative-structural—demonstrating exemplary capability and momentum to explain subsequent battlefield positioning and the audience’s evaluative astonishment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.