Adhyaya 89
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — सैन्यप्रशंसा, भेदनवृत्तान्त-प्रश्नः (Dhṛtarāṣṭra–Sañjaya Dialogue: Praise of the Host and Inquiry after the Breach)
Upa-parva: Sātyaki–Arjuna Penetration of the Kaurava Host (Jayadratha-focused episode context)
Dhṛtarāṣṭra addresses Sañjaya with a detailed characterization of the Kaurava forces as properly arrayed, diverse, and administratively well-ordered. He enumerates qualities expected of retained warriors: appropriate age and physique, health, equipment, mastery of weapons, and proficiency in mounted and chariot maneuvers, including advance, withdrawal, and disciplined striking. He stresses that soldiers were not retained through favoritism, kinship, or casual association, but after testing, with wages and respectful treatment, supported by allied rulers and capable administrators. Against this background, he expresses alarm that Kṛṣṇa and Arjuna, along with the Sātvata warrior Sātyaki, have penetrated the army and that resistance appears ineffective; morale is depicted as deteriorating through flight, abandoned chariots, and disordered ranks. Dhṛtarāṣṭra then asks what the Kauravas did when Jayadratha came within Arjuna’s arrow-range, and requests a fuller account of the fighting under Droṇa’s containment of the Pāṇḍavas and the Pāñcālas’ engagement with Droṇa—thus transitioning from administrative self-justification to urgent operational inquiry.
Chapter Arc: रात्रि बीतते ही रणभूमि में शंख-नाद और गर्जन उठता है—क्रोध से भरे शूरवीर एक-दूसरे के वध की प्रतिज्ञा-सी करते हैं, और कौरव-सेना ‘अब धनंजय कहाँ है?’ कहकर चुनौती देती है। → आचार्य द्रोण युद्ध को ‘शस्त्रभूत’ बनाकर कौरवों का उत्साह बढ़ाते हैं और एक विशेष, विशाल तथा भय-उत्पादक चक्र-शकट व्यूह की रचना करते हैं—लंबाई-चौड़ाई, अंग-रचना और परतों का वर्णन सेना में आत्मविश्वास भर देता है। जयद्रथ को केंद्र/रक्षा-व्यवस्था में प्रतिष्ठित कर गान्धार आदि महारथियों से घेरकर सुरक्षित किया जाता है। → द्रोण के ध्वज-चिह्नों से युक्त रथ के दर्शन मात्र से कौरव हर्षित हो उठते हैं; चक्र-शकट व्यूह का विराट रूप—रथ, गज, अश्व, पदाति से भरा—मानो स्वयं ‘अहितहृदयभेदन’ यंत्र बनकर सामने खड़ा होता है, और जयद्रथ को आश्वासन देकर युद्ध हेतु अग्रसर किया जाता है। → कौरव-पक्ष की संरचना पूर्ण होती है: द्रोण के नेतृत्व में व्यूह स्थिर, जयद्रथ को पार्श्व/रक्षा-भाग में महाबल सहित व्यवस्थित किया जाता है; सेना संगठित होकर दिन के निर्णायक संघर्ष के लिए तैयार हो जाती है। → व्यूह की अभेद्यता का गर्व और ‘धनंजय’ को ललकारती गर्जना—अगले अध्याय में पाण्डवों का प्रत्युत्तर और व्यूह-भेदन का प्रयास अनिवार्य टकराव बनकर सामने आता है।
Shlokas
Verse 1
सप्ताशीतितमोब ध्याय: कौरव-सैनिकोंका उत्साह तथा आचार्य द्रोणके द्वारा चक्रशकटवब्यूहका निर्माण संजय उवाच तस्यां निशायां व्युष्टायां द्रोण: शस्त्रभूतां वर: । स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्राक्रामद् व्यूहितुं ततः
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതമായപ്പോൾ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യൻ തന്റെ എല്ലാ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെയും വ്യൂഹമായി ക്രമീകരിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു।
Verse 2
शूराणां गर्जतां राजन संक्रुद्धानाममर्षिणाम् | श्रूयन्ते सम गिरक्षित्रा: परस्परवधैषिणाम्
രാജാവേ! അപ്പോൾ അതിക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, അമർഷശീലരായി, പരസ്പരവധം ആഗ്രഹിച്ച് ഗർജ്ജിക്കുന്ന വീരന്മാരുടെ ഭയങ്കരവും വിചിത്രവുമായ നാനാധ്വനികൾ യുദ്ധഭൂമിയാകെ കേൾക്കപ്പെട്ടു।
Verse 3
विस्फार्य च धरनूंष्यन्ये ज्या: परे परिमृज्य च । विनिःश्वसन्तः प्राक्रोशन् क्वेदानीं स धनंजय:
ചിലർ വില്ലുകൾ വലിച്ചുകെട്ടി, മറ്റുചിലർ ജ്യയെ തേച്ചൊരുക്കി; ക്രോധത്തോടെ ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട് അവർ ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു—“ഇപ്പോൾ ആ ധനഞ്ജയൻ എവിടെ?”
Verse 4
विकोशान् सुत्सरूनन्ये कृतथारान् समाहितान् | पीतानाकाशसंकाशानसीन् केचिच्च चिक्षिपु:
മറ്റുചിലർ ഏകാഗ്രചിത്തരായി, മനോഹരമായ പിടിയും മൂർച്ചയുള്ള ധാരയും ഉള്ള—ആകാശംപോലെ നിർമ്മലമായി തിളങ്ങുന്ന—വാളുകൾ ഉറയിൽ നിന്ന് വലിച്ചെടുത്തു വീശിത്തുടങ്ങി।
Verse 5
चरन्तस्त्वसिमार्गाश्व धरनुर्मार्गाश्न॒ शिक्षया । संग्राममनस: शूरा दृश्यन्ते सम सहस्रश:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വസ്വ പരിശീലനമനുസരിച്ച് വാൾപ്പോരിന്റെയും ധനുര്വിദ്യയുടെയും രീതികളും പാദചലനങ്ങളും പ്രകടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധമനസ്സോടെ ആയിരങ്ങളായ വീരന്മാർ ദൃശ്യമായിരുന്നു।
Verse 6
सघण्टाश्वन्दनादिग्धा: स्वर्णवज्विभूषिता: । समुत्क्षिप्य गदा श्षान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഘണ്ടാനാദം മുഴക്കുന്ന അശ്വങ്ങളോടും, ചന്ദനലേപിത ശരീരങ്ങളോടും, സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും പതിച്ച ഗദകളോടും കൂടിയ പല യോദ്ധാക്കൾ ഗദ ഉയർത്തി വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു—പാണ്ഡുപുത്രൻ അർജുനൻ എവിടെ?
Verse 7
अन्ये बलमदोन्मत्ता: परिघैर्बाहुशालिन: । चक्र: सम्बाधमाकाशमुच्छितेन्द्रध्वजोपमै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റു പല യോദ്ധാക്കൾക്കും ഭുജങ്ങൾ ശക്തിയും സൗന്ദര്യവും നിറഞ്ഞവ; സ്വന്തം ബലത്തിന്റെ മദത്തിൽ ഉന്മത്തരായി, ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെ ഉയർത്തിയ പരിഘങ്ങൾ വീശി, ആകാശം തന്നെ നിറഞ്ഞുകവിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നിച്ചു।
Verse 8
नानाप्रहरणैश्नान्ये विचित्रस्रगलड्कृता: । संग्राममनस: शूरास्तत्र तत्र व्यवस्थिता:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വിവിധ വർണ്ണമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജരായും, യുദ്ധമനസ്സോടെ ഉത്സുകരായ മറ്റു ശൂരന്മാർ അവിടവിടെയായി നിലയുറപ്പിച്ച് നിന്നിരുന്നു।
Verse 9
क्वार्जुन: क्व स गोविन्द: क्व च मानी वृकोदर: । क्व च ते सुद्ददस्तेषामाह्नयन्ते रणे तदा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ അവർ ശത്രുക്കളെ വെല്ലുവിളിച്ച് വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“അർജുനൻ എവിടെ? ആ ഗോവിന്ദൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) എവിടെ? അഹങ്കാരിയായ വൃകോദരൻ (ഭീമൻ) എവിടെ? അവരുടെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളും എവിടെ?”
Verse 10
तत: शड्खमुपाध्माय त्वरयन् वाजिन: स्वयम् | इतस्ततस्तान् रचयन् द्रोणश्चरति वेगित:
അനന്തരം ദ്രോണൻ ശംഖം മുഴക്കി, സ്വയം ത്വരയോടെ കുതിരകളെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് ആ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി ക്രമീകരിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 11
तेष्वनीकेषु सर्वेषु स्थितेष्वाहवनन्दिषु । भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथाब्रवीत्,महाराज! युद्धसे प्रसन्न होनेवाले उन समस्त सैनिकोंके व्यूहबद्ध हो जानेपर द्रोणाचार्यने जयद्रथसे कहा--
മഹാരാജാ! യുദ്ധസുഖത്തിൽ ഉല്ലസിച്ചിരുന്ന ആ എല്ലാ വ്യൂഹങ്ങളും തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ടപ്പോൾ, ഭാരദ്വാജപുത്രനായ ദ്രോണൻ ജയദ്രഥനോട് പറഞ്ഞു—
Verse 12
त्वं चैव सौमदत्तिश्ष कर्णश्षैव महारथ: । अश्र॒त्थामा च शल्यश्न वृषसेन: कृपस्तथा
നീയും—സൗമദത്തി (ഭൂരിശ്രവസ്), മഹാരഥനായ കർണ്ണൻ; അശ്വത്ഥാമാവും ശല്യനും; വൃഷസേനനും കൃപനും കൂടെ—
Verse 13
शतं चाश्वसहस्राणां रथानामयुतानि षट् । द्विरदानां प्रभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश
കുതിരകൾ ഒരു ലക്ഷം, രഥങ്ങൾ അറുപതിനായിരം; മദോന്മത്തമായി പാഞ്ഞുകയറുന്ന ആനകൾ പതിനാലായിരം ഉണ്ടായിരുന്നു.
Verse 14
पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येकविंशति: । गव्यूतिषु त्रिमात्रासु मामनासाद्य तिष्ठत
പൂർണ്ണായുധസജ്ജരായ ഇരുപത്തൊന്നായിരം പടയാളികൾ, മൂന്ന് ഗവ്യൂതി ദൂരത്ത്, എന്നെ സമീപിക്കാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 15
“राजन! तुम, भूरिश्रवा, महारथी कर्ण, अश्व॒त्थामा, शल्य, वृषसेन तथा कृपाचार्य, एक लाख घुड़सवार, साठ हजार रथ, चौदह हजार मदस्रावी गजराज तथा इकक््कीस हजार कवचधारी पैदल सैनिकोंको साथ लेकर मुझसे छ: कोसकी दूरीपर जाकर डटे रहो ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! നീ—ഭൂരിശ്രവാ, മഹാരഥൻ കർണ്ണൻ, അശ്വത്ഥാമാവ്, ശല്യൻ, വൃഷസേനൻ, കൃപാചാര്യൻ—ഒരു ലക്ഷം കുതിരപ്പട, അറുപതിനായിരം രഥങ്ങൾ, പതിനാലായിരം മദസ്രാവിയായ ഗജരാജന്മാർ, ഇരുപത്തൊന്നായിരം കവചധാരികളായ പാദാതികൾ എന്നിവയെ കൂട്ടി എന്റെ കൂടെ ആറു ക്രോശ ദൂരം ചെന്നു അവിടെ തന്നെ ഉറച്ചുനിൽക്കുക. അവിടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും നിന്നെ പ്രതിരോധിക്കാൻ കഴിയില്ല; പിന്നെ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും എങ്ങനെ കഴിയും? അതുകൊണ്ട്, ഹേ സൈന്ധവാ, സിന്ധുരാജാ, ധൈര്യം ധരിക്ക.”
Verse 16
एवमुक्तः समाश्वस्त: सिन्धुराजो जयद्रथः । सम्प्रायात् सह गान्धारैरवृतस्तैश्व महारथै:
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആശ്വസിപ്പിക്കപ്പെട്ട സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥൻ ഗന്ധാരരോടൊപ്പം, ആ മഹാരഥികൾ ചുറ്റിനിന്ന് കാത്തുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 17
चामरापीडिन: सर्वे जाम्बूनदविभूषिता:
രാജേന്ദ്രാ! ജയദ്രഥന്റെ രഥസേവയിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ആ കുതിരകൾ എല്ലാം അത്യന്തം ഉത്തമമായി പ്രവർത്തിച്ചു. അവയെല്ലാം ചാമരക്കലഗികളാൽ ശോഭിക്കുകയും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ആ സിന്ധുദേശജന്യ അശ്വങ്ങളുടെ എണ്ണം പത്തായിരം ആയിരുന്നു.
Verse 18
जयद्रथस्य राजेन्द्र हया: साधुप्रवाहिन: । ते चैव सप्तसाहस्रास्त्रिसाहस्राक्ष सैन्धवा:
രാജേന്ദ്രാ! ജയദ്രഥന്റെ കുതിരകൾ ഗതിയിലും ചലനത്തിലും അത്യന്തം ഉത്തമമായിരുന്നു. ആ സിന്ധുദേശജന്യ അശ്വങ്ങൾ—ഏഴായിരവും പിന്നെ മൂവായിരവും—അവന്റെ സേവയിൽ അതിവിശിഷ്ടമായി നിന്നു.
Verse 19
मत्तानां सुविरूढानां हस्त्यारोहैरविशारदै: । नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम्
യുദ്ധത്തിൽ പൂർണ്ണമായി നിപുണരല്ലാത്ത ഗജാരോഹികൾ കയറിയ, നന്നായി പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ട, മദോന്മത്തമായ, ഭീകരരൂപമുള്ള, കവചധാരികളായും ഉഗ്രകർമ്മികളായും ഉള്ള ഗജരാജന്മാരുടെ സേന മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 20
अध्यर्थेन सहस्रेण पुत्रो दुर्मर्षणस्तव । अग्रतः सर्वसैन्यानां युध्यमानो व्यवस्थित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആയിരത്തി അഞ്ഞൂറോളം യോദ്ധാക്കളുള്ള ബലത്തോടുകൂടെ നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്മർഷണൻ യുദ്ധത്തിന് സന്നദ്ധനായി, സർവ്വസൈന്യങ്ങളുടെ മുൻനിരയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് ദൃഢമായി പോരാടി।
Verse 21
ततो दुःशासनश्वैव विकर्णश्र॒ तवात्मजौ । सिन्धुराजार्थसिद्धयर्थमग्रानीके व्यवस्थितौ,तत्पश्चात् आपके दो पुत्र दःशासन और विकर्ण सिन्धुराज जयद्रथके अभीष्ट अर्थकी सिद्धिके लिये सेनाके अग्रभागमें खड़े हुए
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം നിന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരായ ദുഃശാസനും വികർണനും, സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന്റെ അഭീഷ്ടലക്ഷ്യം സിദ്ധിപ്പിക്കാൻ സേനയുടെ മുൻനിരയിൽ നിലകൊണ്ടു।
Verse 22
दीर्घो द्वादश गव्यूति: पश्चार्थे पज्च विस्तृत: । व्यूहस्तु चक्रशकटो भारद्वाजेन निर्मित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വ്യൂഹം പന്ത്രണ്ട് ഗവ്യൂതി നീളവും, പിന്നാമ്പുറത്ത് അഞ്ചു ഗവ്യൂതി വീതിയും ഉള്ളതായിരുന്നു. അത് ഭാരദ്വാജൻ (ദ്രോണൻ) നിർമ്മിച്ച ‘ചക്ര-ശകട’ വ്യൂഹം ആയിരുന്നു।
Verse 23
आचार्य द्रोणने चक्रगर्भ शकटव्यूहका निर्माण किया था, जिसकी लम्बाई बारह गव्यूति (चौबीस कोस) थी और पिछले भागकी चौड़ाई पाँच गव्यूति (दस कोस) थी ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെയും അവിടെയും നിലകൊണ്ട അനേകം വീരരാജാക്കളാലും, രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, ആനകൾ, പടയാളികൾ എന്നിവയുടെ ഘനസമൂഹങ്ങളാലും, ആ വ്യൂഹം ദ്രോണാചാര്യൻ സ്വയം ക്രമീകരിച്ചു।
Verse 24
पश्चार्थे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूह: सुदुर्भिद: । सूची पद्मस्य गर्भस्थो गूढो व्यूह: कृत: पुन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ വ്യൂഹത്തിന്റെ പിന്നാമ്പുറത്ത് ‘പദ്മ’ എന്ന ഗർഭവ്യൂഹം സ്ഥാപിച്ചു; അത് അത്യന്തം ദുർഭേദ്യം. ആ പദ്മത്തിന്റെ ഗർഭത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ ‘സൂചി’ എന്ന മറ്റൊരു ഗൂഢവ്യൂഹവും വീണ്ടും നിർമ്മിച്ചു।
Verse 25
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह[ द्रोणो व्यवस्थित: । सूचीमुखे महेष्वास: कृतवर्मा व्यवस्थित:
ഇങ്ങനെ ആ മഹാവ്യൂഹം ക്രമപ്പെടുത്തി ദ്രോണാചാര്യൻ യുദ്ധത്തിനായി സന്നദ്ധനായി നിന്നു. ‘സൂചീമുഖ’ വിഭാഗത്തിന്റെ മുൻനിരയിൽ മഹാധനുർധരനായ കൃതവർമ്മനെ നിയോഗിച്ചു.
Verse 26
अनन्तरं च काम्बोजो जलसंधश्ष् मारिष । दुर्योधनश्न कर्णश्व तदनन्तरमेव च,आर्य! कृतवर्मके पीछे काम्बोजराज और जलसंध खड़े हुए, तदनन्तर दुर्योधन और कर्ण स्थित हुए
അതിനുശേഷം, ഹേ മഹാനുഭാവാ, കൃതവർമ്മന്റെ പിന്നിൽ കാംബോജരാജനും ജലസന്ധനും സ്ഥാനമേറ്റു; അവരുടെ പിന്നാലെ ഉടൻ തന്നെ ദുര്യോധനനും കർണനും നിരയായി നിന്നു.
Verse 27
ततः शतसहस््राणि योधानामनिवर्तिनाम् । व्यवस्थितानि सर्वाणि शकटे मुखरक्षिणाम्
അതിനുശേഷം പിന്മാറാൻ മനസ്സില്ലാത്ത, യുദ്ധത്തിൽ പിൻകാട്ടാത്ത ഒരു ലക്ഷം യോദ്ധാക്കൾ നിരയായി നിലകൊണ്ടു. അവർ എല്ലാവരും ശകട-വ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻമുഖം കാക്കാൻ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടവരായിരുന്നു.
Verse 28
तेषां च पृष्ठतो राजा बलेन महता वृतः । जयद्रथस्ततो राजा सूचीपाशश्वे व्यवस्थित:,उनके पीछे विशाल सेनाके साथ स्वयं राजा जयद्रथ सूचीव्यूहके पार्श्रभागमें खड़ा था
അവരുടെ പിന്നിൽ മഹാസേനയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ് ജയദ്രഥൻ ‘സൂചി’ വ്യൂഹത്തിന്റെ പാർശ്വഭാഗത്ത് സ്ഥാനമെടുത്തു.
Verse 29
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थित: । अनु तस्याभवद् भोजो जुगोपैनं ततः स्वयम्,राजेन्द्र! उस शकटव्यूहके मुहानेपर भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्य थे और उनके पीछे भोज था, जो स्वयं आचार्यकी रक्षा करता था
രാജേന്ദ്രാ! ആ ശകട-വ്യൂഹത്തിന്റെ മുൻമുഖത്ത് ഭാരദ്വാജനന്ദനായ ദ്രോണാചാര്യൻ നിലകൊണ്ടു. അവന്റെ പിന്നിൽ ഭോജൻ നിന്നു, ആചാര്യനെ സ്വയം കാത്തു നിന്നു.
Verse 30
श्वेतवर्माम्बरोष्णीषो व्यूढोरस्को महाभुज: । भधनुर्विस्फारयन् द्रोणस्तस्थौ क्रुद्ध इवान्तक:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വെള്ള കവചം ധരിച്ച്, വെള്ള വസ്ത്രങ്ങളും വെള്ള ഉഷ്ണീഷവും (പാഗടി) അണിഞ്ഞ്, വിശാലവക്ഷസ്സും മഹാബാഹുവുമായ ദ്രോണൻ ധനുസ്സിനെ വലിച്ച് ടങ്കാരം മുഴക്കി അവിടെ നിന്നു—ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ച്, മരണദായിയായ അന്തകനെപ്പോലെ।
Verse 31
पताकिनं शोणहयं वेदिकृष्णाजिन ध्वजम् । द्रोणस्यप रथमालोक्य प्रहृष्टा: कुरवो5भवन्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പതാകകളാൽ അലങ്കൃതവും ചുവന്ന കുതിരകൾ കെട്ടിയതുമായ, യാഗവേദിയും കൃഷ്ണാജിനവും (കറുത്ത മാൻതോൽ) അടയാളപ്പെടുത്തിയ ധ്വജം വഹിക്കുന്ന ദ്രോണന്റെ രഥം കണ്ടപ്പോൾ കൗരവർ അത്യന്തം ഹർഷിതരായി।
Verse 32
सिद्धचारणसंघानां विस्मय: सुमहानभूत् । द्रोणेन विहितं दृष्ट्वा व्यूहं क्षुब्धार्णवोपमम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്ഷുബ്ധമായ മഹാസമുദ്രത്തെപ്പോലെ തോന്നിച്ച ദ്രോണൻ ഒരുക്കിയ ആ വ്യൂഹം കണ്ടപ്പോൾ സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും സംഘങ്ങളിൽ മഹത്തായ വിസ്മയം ഉദിച്ചു।
Verse 33
सशैलसागरवनां नानाजनपदाकुलाम् । ग्रसेद् व्यूह: क्षितिं सर्वामिति भूतानि मेनिरे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ സർവ്വജീവികളും, പർവ്വതങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ അനേകം ജനപദങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ആ വ്യൂഹം തന്റെ ഗ്രാസമാക്കി വിഴുങ്ങുമെന്നു കരുതി।
Verse 34
बहुरथमनुजाश्चपत्तिनागं कम प् । अहितह्ृदयभेदनं महद् शकटमवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അനവധി രഥങ്ങളും പദാതികളും കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ, ഭയങ്കര കോലാഹലത്തോടെ മുഴങ്ങുന്ന, ശത്രുക്കളുടെ ഹൃദയം പിളർക്കാൻ ശേഷിയുള്ള, സമയോചിതമായി നിർമ്മിച്ച ആ മഹാശകടവ്യൂഹം കണ്ടപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു।
Verse 87
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कौरवव्यूहनिर्माणे सप्ताशीतितमो<5ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിൽ, ജയദ്രഥവധപർവാന്തർഗതമായി കൗരവവ്യൂഹനിർമ്മാണത്തെ വിവരിക്കുന്ന എൺപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 166
वर्मिभि: सादिभिययत्तै: प्रासपाणिभिरास्थितै: । उनके ऐसा कहनेपर सिंधुराज जयद्रथको बड़ा आश्वासन मिला। वह गान्धार महारथियोंसे घिरा हुआ युद्धके लिये चल दिया। कवचधारी घुड़सवार हाथोंमें प्रास लिये पूरी सावधानीके साथ उन्हें घेरे हुए चल रहे थे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കവചധാരികളായ അശ്വാരോഹികൾ കൈകളിൽ പ്രാസങ്ങൾ പിടിച്ച് ജാഗ്രതയോടെ യോജ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, എല്ലാദിക്കിലും അവനെ വളഞ്ഞ് കാവലായി നീങ്ങി. അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥന് വലിയ ആശ്വാസം ലഭിച്ചു; ഗന്ധാര മഹാരഥന്മാർ ചുറ്റിനിന്ന് അവനെ ആവർന്നു, അവൻ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു—എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ജാഗ്രതയുള്ള, കവചം ധരിച്ച സവാരികൾ പ്രാസങ്ങളോടെ സംരക്ഷിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is the tension between proclaimed fairness in recruitment, pay, and honor (administrative dharma) and the apparent failure to protect the force and its objectives when confronted by superior tactical action.
Competent institutions and proper patronage are necessary but not sufficient: outcomes also depend on situational awareness, morale, and adaptive leadership; legitimacy claims are tested by performance under stress.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter functions as a narrative hinge, using Dhṛtarāṣṭra’s audit-like description to frame Sañjaya’s forthcoming operational report within the larger ethical and strategic arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.