Adhyaya 79
Jayadratha-rakṣā: Conch Signals and Encirclement of Arjuna (Chapter 79)
Upa-parva: Jayadratha-rakṣā (Protective Encirclement Episode)
Saṃjaya reports that Kaurava champions, upon sighting the Vṛṣṇi-Andhaka leader (Kṛṣṇa) and the Kuru-foremost archer (Arjuna), advance with urgency, their ornamented chariots and formidable bows described through fire-and-serpent similes to mark brilliance and threat. A coalition of major rathins—Bhūriśravā, Śalya, Karṇa, Vṛṣasena, Jayadratha, Kṛpa, the Madra king, and Droṇa’s son (Drauṇi/Aśvatthāman)—closes in, supported by swift, regionally sourced horses. Conches and instruments surge: Kaurava conches answer, while Arjuna’s Devadatta and Kṛṣṇa’s Pāñcajanya dominate the soundscape, producing fear in the anxious and exhilaration in the resolute, and unsettling the opposing host’s animals and chariots. The tactical situation hardens into a protective ring around Jayadratha. Missile exchanges intensify: Drauṇi strikes Kṛṣṇa and Arjuna; Arjuna counters with dense arrow-showers, repeatedly targeting Karṇa and Vṛṣasena and severing Śalya’s bow at the grip, while also wounding Drauṇi and others. Bhūriśravā damages Kṛṣṇa’s goad and showers Arjuna; Arjuna, likened to a strong wind scattering clouds, checks the attackers with sharp, rapid volleys, demonstrating control under encirclement and the narrative logic of escalation-through-retaliation.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध का समाचार अभी ताज़ा है; केशव के वचनों को सुनते ही सुभद्रा शोक से विह्वल होकर पुत्र के लिए करुण विलाप आरम्भ करती है। → सुभद्रा बार-बार उस मुख का स्मरण करती है जो रण-रेणु से ढँक गया—नीलोत्पल-श्याम, चारुलोचन, सुन्दर दन्तपंक्ति—और पूछती है कि अब वह उसे निर्व्रण कैसे देखेगी; शोक के साथ अपराध-बोध, असहायता और मातृत्व की टूटन बढ़ती जाती है। → वह अभिमन्यु को ‘पितुस्तुल्य-पराक्रम’ कहकर पुकारती है और अपने भाग्य को धिक्कारती हुई उस वीर के रण में निपातित होने पर विलाप करती है—यही करुण-शिखर है, जहाँ मातृ-हृदय का समस्त संसार एक क्षण में ढह जाता है। → श्रीकृष्ण सुभद्रा तथा उपस्थित स्वजनों को आश्वासन देते हैं—धर्मनिष्ठ जीवन, माता-पिता की सेवा, दान-शील, ब्राह्मण-सत्कार, तीर्थ-सेवन आदि के पुण्य-मार्ग का स्मरण कराते हुए शोक को मर्यादा में बाँधते हैं; फिर राजाओं, बन्धुओं और अर्जुन से अनुमति लेकर अंतःपुर में प्रवेश करते हैं और सभा/जन अपने-अपने स्थान लौटते हैं। → अभिमन्यु-वध का प्रतिशोध और प्रतिज्ञा-धर्म अभी शेष है; शोक के नीचे प्रतिकार की अग्नि सुलगती रहती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे अष्टसप्ततितमो< ध्याय: सुभद्राका विलाप और श्रीकृष्णका सबको आश्वासन संजय उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मन: । सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदु:खिता
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹാത്മാവായ കേശവന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, പുത്രശോകത്തിൽ വ്യാകുലയും അത്യന്തം ദുഃഖിതയുമായ സുഭദ്ര ഇങ്ങനെ വിലപിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 2
हा पुत्र मम मन्दाया: कथमेत्यासि संयुगे | निधन प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रम:,हा पुत्र! हा बेटा अभिमन्यु! तुम मुझ अभागिनीके गर्भमें आकर क्रमश: पिताके तुल्य पराक्रमी होकर युद्धमें मारे कैसे गये?
അയ്യോ മകനേ! എന്റെ പോലെയുള്ള ദുർഭാഗ്യവതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ച നീ എങ്ങനെ യുദ്ധത്തിലേക്ക് വന്നു? പ്രിയപുത്രാ, പിതാവിനുതുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള നീ യുദ്ധത്തിൽ എങ്ങനെ മരണം പ്രാപിച്ചു?
Verse 3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदष्ट्रं चारुलोचनम् । मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ! നീലത്താമരപോലെ ശ്യാമവർണ്ണവും, മനോഹര ദന്തപങ്ക്തിയാൽ ശോഭിതവും, സുന്ദര നേത്രങ്ങളുള്ളതുമായ നിന്റെ മുഖം ഇന്ന് യുദ്ധധൂളിയിൽ മറഞ്ഞ് എങ്ങനെയാണു കാണപ്പെടുന്നത്?
Verse 4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् । सुशिरोग्रीवबाद्वंसं व्यूढोरस्क॑ नतोदरम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയം അവർ നിന്നെ വീണുകിടക്കുന്നവനായി കാണുന്നു—നീ യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത ശൂരൻ. നിന്റെ ശിരസ്സ്, കഴുത്ത്, ഭുജങ്ങൾ, തോളുകൾ സുസംഘടിതം; വക്ഷസ്ഥലം വിശാലം; ഉദരം അല്പം അകത്തോട്ടു വലിഞ്ഞതായിരുന്നു.
Verse 5
चारूपचितसर्वःा्िं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् | भूतानि त्वां निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ സർവ്വാംഗവും മനോഹരമായി പുഷ്ടമായിരുന്നു; മുഖവും സുന്ദരം; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അത് ആയുധമുറിവുകളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നിശ്ചയം സകല ജീവികളും നിന്നെ ഉദിച്ച ചന്ദ്രനെപ്പോലെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 6
शयनीयं पुरा यस्य स्पर्थ्यास्तरणसंवृतम् । भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्ध: सुखोचित:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് വിലയേറിയ വിരിപ്പുകളാൽ മൂടിയ ശയ്യ ഒരുക്കപ്പെട്ടിരുന്നവൻ, സുഖാർഹനായ അഭിമന്യു, ഇന്ന് അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റ ശരീരത്തോടെ വെറും ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു?
Verse 7
यो<न्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुज: । कथमन्वास्यते सो5द्य शिवाभि: पतितो मृथे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മുമ്പ് ശ്രേഷ്ഠയും സുന്ദരിയുമായ സ്ത്രീകൾ സേവയിൽ സമീപം ഇരുന്നിരുന്ന ആ മഹാബാഹു വീരൻ, ഇന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് പെൺകുറുനരികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ഇത് എങ്ങനെ സംഭവിച്ചു?
Verse 8
यो<स्तूयत पुरा हृष्टे: सूतमागधवन्दिभि: । सोड्द्य क्रव्यादगणैघोरिविनदद्धिरुपास्यते
ഒരുകാലത്ത് ഹർഷഭരിതരായ സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും വന്ദികളും പുകഴ്ത്തിയവനെ, ഇന്ന് ഭീകരഘോഷത്തിനിടയിൽ മാംസഭക്ഷികളായ ക്രൂരമൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ যেন ആരാധിക്കുന്നതുപോലെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു।
Verse 9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो । पज्चालेषु च वीरेषु हत: केनास्थनाथवत्,'शक्तिशाली पुत्र! तुम्हारे रक्षक पाण्डवों, वृष्णिवीरों तथा पांचालवीरोंके होते हुए भी तुम्हें अनाथकी भाँति किसने मारा?
ശക്തിമാനായ പുത്രാ! രക്ഷകരായ പാണ്ഡവരും വൃഷ്ണിവീരരും പാഞ്ചാലവീരരും ഉണ്ടായിരിക്കെ, നിന്നെ അനാഥനെപ്പോലെ ആരാണ് വധിച്ചത്?
Verse 10
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ । मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्
മകനേ! നിന്നെ കാണാനുള്ള എന്റെ കണ്ണുകൾ ഇനിയും തൃപ്തമായിട്ടില്ല; ആ ദാഹം ശമിച്ചിട്ടില്ല. അനഘനേ! ഞാൻ എത്ര ദുർഭാഗ്യവതി. തീർച്ചയായും ഇന്ന് ഞാൻ യമന്റെ അക്ഷയലോകത്തിലേക്ക് പോകും.
Verse 11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च । तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्
മകനേ! വിശാലനേത്രവും സുന്ദരകേശാന്തവും മധുരവാക്യവും സുഗന്ധവും നിറഞ്ഞ നിന്റെ മുറിവില്ലാത്ത മുഖം ഞാൻ വീണ്ടും എപ്പോൾ കാണും?
Verse 12
धिग् बल॑ भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम् | धिग् वीर्य वृष्णिवीराणां पञ्चालानां च धिग् बलम्
ധിക് ഭീമസേനന്റെ ബലത്തിന്; ധിക് ധനുർധരനായ പാർഥന്റെ ധനുർവിദ്യയ്ക്ക്. ധിക് വൃഷ്ണിവീരരുടെ വീര്യത്തിന്; ധിക് പാഞ്ചാലരുടെ ബലത്തിനും.
Verse 13
'भीमसेनके बलको धिक्कार है, अर्जुनके धनुष-धारणको धिककार है, वृष्णिवंशी वीरोंके पराक्रमको धिक्कार है तथा पांचालोंके बलको भी धिककार है! ।।
കേകയരും ചേദിയും മത്സ്യരും സൃഞ്ജയരും—ഇവർക്കെല്ലാം ധിക്കാരം; യുദ്ധത്തിലിറങ്ങിയ നിന്നുപോലൊരു വീരനെ രക്ഷിക്കാനാവാതെ പോയവർ.
Verse 14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् । अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना,“अभिमन्युको न देखनेके कारण मेरे नेत्र शोकसे व्याकुल हो रहे हैं। आज मुझे सारी पृथ्वी सूनी एवं कान्तिहीन-सी दिखायी देती है
ഇന്ന് ഭൂമി എനിക്ക് ശൂന്യമായും കാന്തി നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെയും തോന്നുന്നു; അഭിമന്യുവിനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ എന്റെ കണ്ണുകൾ ദുഃഖത്തിൽ വിറങ്ങലിക്കുന്നു.
Verse 15
स्वस्त्रीयं वासुदेवस्य पुत्र गाण्डीवधन्चन: । कथं त्वातिरथं वीर द्रक्ष्याम्पद्य निपातितम्
വാസുദേവന്റെ സ്വജനവും ഗാണ്ഡീവധാരിയായ അർജുനന്റെ പുത്രനും ആയ അതിരഥവീരാ—ഇന്ന് നിന്നെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്നതായി ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും?
Verse 16
एह्ोहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णो पिबाशु मे । अड्कमारुह्ा मन्दाया हातृप्तायाश्न दर्शने
വാ, വാ വത്സാ! നീ ദാഹിച്ചിരിക്കുമല്ലോ; എന്റെ മടിയിൽ കയറിവാ—നിന്റെ ദർശനത്തിനായി കാത്തുകരഞ്ഞ ഈ ദുരഭാഗ്യമായ അമ്മയുടെ പാലാൽ നിറഞ്ഞ മുലകൾ വേഗം കുടിക്കൂ.
Verse 17
हा वीर दृष्टो नष्टश्न धनं स्वप्न इवासि मे । अहो हानित्यं मानुष्यं जलबुदबुदचउ्चलम्
ഹാ വീരാ! സ്വപ്നത്തിൽ ലഭിച്ച ധനംപോലെ നീ എനിക്ക് ദർശനം നൽകി പിന്നെ അപ്രത്യക്ഷനായി. അഹോ, മനുഷ്യജീവിതം എത്ര അനിത്യം—ജലത്തിലെ ബുധ്ബുദംപോലെ ചഞ്ചലം!
Verse 18
इमां ते तरुणीं भार्या तवाधिभिरभिप्लुताम् । कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! നിന്റെ ഈ യുവതിയായ ഭാര്യ നിന്റെ വിരഹദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടക്കുന്നു. കിടാവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവുപോലെ അശാന്തയാണ്. ഞാൻ അവളെ എങ്ങനെ ധൈര്യപ്പെടുത്തി താങ്ങിനിർത്തും?
Verse 19
(उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रियभाषिणीम् । शनकै: परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉത്തരാ ജന്മത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠ, സദാചാരിണി, മധുരഭാഷിണി—എന്റെ യശസ്വിനിയായ പ്രിയ മരുമകൾ. അവൾ സുകുമാരിണി; വിശാലനേത്ര; പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനോഹരമുഖം. അവളുടെ അവയവങ്ങൾ പുതുപല്ലവങ്ങളെപ്പോലെ സന്നവും കോമളവും; മദിച്ച ആനയെപ്പോലെ മന്ദഗതിയിൽ സുന്ദരമായി നടക്കുന്നു; അവളുടെ അധരങ്ങൾ ബിംബഫലത്തെപ്പോലെ ചുവപ്പ്. ഹേ അഭിമന്യു! അവളെ മൃദുവായി ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്ത് സന്തോഷിപ്പിക്ക. അയ്യോ മകനേ! സന്താനഫലം ലഭിക്കേണ്ട സമയത്ത്, നിന്റെ ദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ ഇരിക്കുന്ന എന്നെ വിട്ട് നീ അകാലത്തിൽ തന്നെ യാത്രയായി.
Verse 20
नूनं गति: कृतान्तस्य प्राजैरपि सुदुर्विदा । यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेडनाथवद्धत:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും കൃതാന്തന്റെ (കാലമരണത്തിന്റെ) ഗതി മഹാപ്രാജ്ഞർക്കുപോലും അത്യന്തം ദുർബോധമാണ്; കാരണം കേശവൻ നാഥനും രക്ഷകനുമായിരിക്കെ നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അനാഥനെപ്പോലെ വധിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 21
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् चरितत्रह्वाचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ ബ്രാഹ്മണർ—യജ്ഞകർമ്മം ചെയ്യുന്നവർ, ദാനശീലർ, ആത്മസംയമികൾ; ബ്രഹ്മചര്യാചരണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവർ, പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്തവർ.
Verse 22
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि । सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्रुहि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൃതജ്ഞരും ഉദാരരുമായും ഗുരുശുശ്രൂഷയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവരും യജ്ഞങ്ങളിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ദക്ഷിണകൾ നൽകുന്നവരുമായവർ ഏതു ഗതിയെയാണ്, ഏതു അന്തിമാവസ്ഥയെയാണ് പ്രാപിക്കുന്നത്? അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരിക.
Verse 23
“वत्स! यज्ञकर्ता, दानी, जितेन्द्रिय, ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण, ब्रह्मचारी, पुण्यतीर्थोमें नहानेवाले, कृतज्ञ, उदार, गुरुसेवा-परायण और सहस्रोंकी संख्यामें दक्षिणा देनेवाले धर्मात्मा पुरुषोंको जो गति प्राप्त होती है, वही तुम्हें भी मिले ।।
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവർ, ദാനശീലർ, ജിതേന്ദ്രിയർ, ബ്രഹ്മജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ, ബ്രഹ്മചാരികൾ, പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവർ, കൃതജ്ഞർ, ഉദാരർ, ഗുരുസേവയിൽ പരായണർ, ആയിരങ്ങളായി ദക്ഷിണ നൽകുന്ന ധർമ്മാത്മാക്കൾ നേടുന്ന അതേ പുണ്യഗതി നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ. കൂടാതെ യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകി ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത വീരന്മാർ—ശത്രുക്കളെ വധിച്ച് തങ്ങളുമെൻറെ ആയുധമുട്ടലിൽ വീഴുന്നവർ—നേടുന്ന ഗതിയും നിനക്കുണ്ടാകട്ടെ.
Verse 24
गोसहस्रप्रदातृणां क्रतुदानां च या गति: । नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गति: शुभा
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആയിരം പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്യുന്നവർ, യജ്ഞാർത്ഥം ദാനങ്ങൾ നൽകുന്നവർ, മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളോടുകൂടി വാസസ്ഥലം നൽകുന്നവർ—അവർ നേടുന്ന അതേ ശുഭഗതി നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ.
Verse 25
ब्राह्मणेभ्य: शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या । या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണർക്കു അഭയം നല്കി അവരുടെ വേണ്ടി നിധികൾ സ്ഥാപിക്കുന്നവർ, കൂടാതെ ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു ജീവിയെയും ഉപദ്രവിക്കാത്തവർ—അവർ നേടുന്ന ഗതിയിലേക്കു, മകനേ, നീയും ചെന്നെത്തുക.
Verse 26
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनय: संशितब्रता: । एकपनन्यश्व यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! സംയമവ്രതം ധരിച്ച മുനിമാർ ബ്രഹ്മചര്യത്തിലൂടെ നേടുന്ന ഗതിയും, ഏകപതിവ്രതയായ പതിവ്രതകൾ നേടുന്ന ഗതിയും—നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ; ആ പരമലക്ഷ്യം നിനക്കു സുലഭമാകട്ടെ.
Verse 27
राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती । चतुराश्रमिणां पुण्यै: पावितानां सुरक्षितै:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ! രാജാക്കന്മാർ സദാചാരത്തിലൂടെ നേടുന്ന ശാശ്വത ഗതിയും, പുണ്യകർമ്മങ്ങളുടെ പ്രഭാവത്തിൽ പവിത്രരായി സുരക്ഷിതരായി നാലാശ്രമങ്ങളിലുള്ളവർ നേടുന്ന സനാതന ഗതിയും—അത് നിനക്കും ലഭിക്കട്ടെ.
Verse 28
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् | पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, ദീനദുഃഖിതരോടു കരുണ കാണിക്കുന്നവരും, തങ്ങളുള്ളതു നിരന്തരം പങ്കുവെക്കുന്നവരും, അപവാദവും ചാടിവാക്കും വിട്ടുനിൽക്കുന്നവരും പ്രാപിക്കുന്ന ആ ശാശ്വത ഗതി നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 29
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि । अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ, വ്രതനിഷ്ഠരും ധർമ്മശീലരും ഗുരുശുശ്രൂഷയിൽ തത്പരരുമായും അതിഥിയെ നിരാശനാക്കി മടക്കാത്തവരുമായവർ പ്രാപിക്കുന്ന ഗതി നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 30
कृच्छेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च । गति: शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक
മകനേ, കഠിനമായ ദുരിതങ്ങളിലും വിപത്തുകളിലും, ശോകാഗ്നിയിൽ ദഗ്ധനായാലും ധൈര്യം ധരിച്ചു സ്വയം സ്ഥിരമായി നിലനിർത്തുന്നവർ പ്രാപിക്കുന്ന ഗതി നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 31
मातापित्रोश्व शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा । स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्लुहि
ഈ ലോകത്ത് സദാ മാതാപിതാക്കൾക്ക് ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നവരും, സ്വന്തം ധർമ്മപത്നിയോടു മാത്രം നിബദ്ധരായിരിക്കുന്നവരും പ്രാപിക്കുന്ന ഗതി—അതേ ഗതി നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 32
ऋतुकाले स्वकां भार्या गच्छतां या मनीषिणाम् | परस्त्री भ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
മകനേ, ഋതുകാലത്ത് സ്വന്തം ഭാര്യയെ മാത്രം സമീപിക്കുന്നവരും, പരസ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിട്ടുനിൽക്കുന്നവരുമായ വിവേകികൾ പ്രാപിക്കുന്ന ഗതി—അതേ ഗതി നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 33
साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सरा: । नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्रुहि
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അസൂയരഹിതരായി സർവ്വഭൂതങ്ങളെയും സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുന്നവരും, വാക്കുകൊണ്ട് മറ്റുള്ളവരുടെ മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ മുറിവേൽപ്പിക്കാത്തവരും, എല്ലാവരോടും ക്ഷമാഭാവം പുലർത്തുന്നവരും—അവർക്കുള്ള ആ ഗതിയെ നീയും പ്രാപിക്കട്ടെ।
Verse 34
मधुमांसनिवृत्तानां मदाद् दम्भात् तथानृतात् । परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, മധുവും മാംസവും വെടിഞ്ഞവർക്കും, മദം, ദംഭം, അസത്യം എന്നിവയിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്നവർക്കും, മറ്റുള്ളവർക്കു ദുഃഖം വരുത്താത്തവർക്കും ലഭിക്കുന്ന ആ ശുഭഗതിയെ നീയും പ്രാപിക്ക.
Verse 35
ह्वीमन्त: सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रिया: । यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, ലജ്ജാശീലരും സർവ്വശാസ്ത്രജ്ഞരുമായും ജ്ഞാനത്തിൽ തൃപ്തരായും ഇന്ദ്രിയജയികളായും ഉള്ള സദ്ജനങ്ങൾ എത്തുന്ന ആ ഗതിയിലേക്കു നീയും പോകുക।
Verse 36
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् अन्वपद्यत पाज्चाली वैराटीसहितां तदा,इस प्रकार उत्तरासहित विलाप करती हुई दीन-दुःखी एवं शोकसे दुर्बल सुभद्राके पास उस समय द्रौपदी भी आ पहुँची
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചു ദീനയായി, ശോകംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച സുഭദ്രയുടെ അടുക്കൽ അപ്പോൾ വൈരാട്ടിയുടെ ഉത്തറയോടുകൂടി പാഞ്ചാലി ദ്രൗപദിയും എത്തി।
Verse 37
ता: प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता: । उन्मत्तवत् तदा राजन् विसंज्ञान्यपतन् क्षितौ
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അവർ എല്ലാവരും അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി മനസ്സമാധാനം വിട്ട് കരഞ്ഞും വിലപിച്ചും ചെയ്തു; പിന്നെ ഉന്മത്തരെന്നപോലെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു ഭൂമിയിൽ വീണു.
Verse 38
सोपचारस्तु कृष्णश्न दुःखितां भृशदु:खित: । सिक्त्वाम्भसा समाश्चास्य तत्तदुक्त्वा हितं वच:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അത്യന്തം ദുഃഖാകുലനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ വിറങ്ങലിച്ചിരിക്കുന്നവരെ ശാന്തരാക്കാൻ മൃദുവായ ഉപചാരങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. ദുഃഖിതയായ തന്റെ സഹോദരി സുഭദ്രയുടെ മേൽ ശീതളജലം തളിച്ച്, പലവിധ ഹിതവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പുത്രശോകം ഹൃദയം തുളച്ച അവൾ കരഞ്ഞും വിറച്ചും പ്രായം അചേതനാവസ്ഥയിൽ ആയിരുന്നു; ആ നിലയിൽ ഭഗവാൻ അവളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 39
विसंज्ञकल्पां रुदतीं मर्मविद्धां प्रवेषतीम् । भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमत्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അചേതനപ്രായയായി കരഞ്ഞും ശോകം മർമം തുളച്ചും വീണുപോകുന്ന നിലയിൽ ആയിരുന്ന സഹോദരിയെ കണ്ട പുണ്ഡരീകാക്ഷൻ (കമലനയനൻ) ശ്രീകൃഷ്ണൻ അവളോട് ഈ വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 40
सुभद्रे मा शुच:ः पुत्र पाउ्चाल्याश्वासयोत्तराम् । गतो5भिमन्यु: प्रथितां गतिं क्षत्रियपुज्रव:
“സുഭദ്രേ, പുത്രനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്. ഹേ പാഞ്ചാലി, ഉത്തരയെ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ. ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായ അഭിമന്യു പ്രസിദ്ധമായ പരമഗതിയെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 41
ये चान्येडपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने । सर्वे ते तां गति यान्तु हभिमन्योर्यशस्विन:,'सुमुखि! हमारी इच्छा तो यह है कि हमारे कुलमें और भी जितने पुरुष हैं, वे सब यशस्वी अभिमन्युकी ही गति प्राप्त करें
“ഹേ സുന്ദരമുഖീ, നമ്മുടെ കുലത്തിൽ ഉള്ള മറ്റു പുരുഷന്മാരെല്ലാവരും യശസ്വിയായ അഭിമന്യു പ്രാപിച്ച അതേ ഗതിയെ പ്രാപിക്കട്ടെ—ഇതാണ് നമ്മുടെ ആഗ്രഹം.”
Verse 42
कुर्याम तद् वयं कर्म क्रियासु सुहृदश्च नः । कृतवान् यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथ:,“तुम्हारे महारथी पुत्रने अकेले ही आज जैसा पराक्रम किया है, उसे हम और हमारे सुहृद् भी कार्यरूपमें परिणत करें"
“ഇന്ന് നിന്റെ മഹാരഥിയായ പുത്രൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ചെയ്തതുപോലെയുള്ള വീരകൃത്യം, നാംയും നമ്മുടെ സുഹൃത്തുക്കളും ഇപ്പോൾ പ്രവർത്തിയായി മാറ്റുക—മുന്നിലുള്ള കര്മ്മങ്ങളിൽ അതിനെ സാക്ഷാത്കരിക്കാം.”
Verse 43
एवमाश्चास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् । पार्थस्यैव महाबाहु: पार्श्वमागादरिंदम:,इस प्रकार अपनी बहिन सुभद्रा, उत्तरा तथा द्रौपदीको आश्वासन देकर शत्रुदमन महाबाहु श्रीकृष्ण पुनः अर्जुनके ही पास चले आये
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ തന്റെ സഹോദരി സുഭദ്രയെയും ദ്രൗപദിയെയും ഉത്തരയെയും ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ശത്രുദമനനായ മഹാബാഹു ശ്രീകൃഷ്ണൻ വീണ്ടും പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ഉള്ളിടത്തേക്ക് തന്നെ മടങ്ങിവന്നു।
Verse 44
ततो<भ्यनुज्ञाय नृपान् कृष्णो बन्धूंस्तथार्जुनम् । विवेशान्त:पुरे राजंस्ते च जम्मुर्यथालयम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! തുടർന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണൻ രാജാക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടും അർജുനനോടും അനുവാദം വാങ്ങി അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു; ആ രാജാക്കന്മാരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ താവളങ്ങളിലേക്കു പോയി।
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्राको श्रीकृष्णका आश्वासनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവാന്തർഗതമായ പ്രതിജ്ഞാപർവത്തിൽ, സുഭദ്രയ്ക്ക് ശ്രീകൃഷ്ണൻ നൽകിയ ആശ്വാസം വിവരിക്കുന്ന എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 78
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राप्रविलापे अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ദ്രോണപർവണി പ്രതിജ്ഞാപർവണി സുഭദ്രാപ്രവിലാപേ അഷ്ടസപ്തതിതമോऽധ്യായഃ।
Frequently Asked Questions
The episode implies a tension between protective duty to an ally (Jayadratha-rakṣā) and the escalating retaliatory logic of battlefield necessity, where concentrated force and counter-force risk subordinating restraint to tactical urgency.
The chapter models how morale, communication (sound-signals), and disciplined coordination shape outcomes alongside personal valor; it also illustrates composure under encirclement as a strategic competence.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-significance lies in Saṃjaya’s archival narration, where acoustic imagery and tactical detail function as interpretive cues for understanding causality and escalation within the war.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.