Adhyaya 78
दुर्योधनकवचविमर्शः (Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment)
Upa-parva: Duryodhana-kavaca-prasaṅga (Armor and Countermeasure Episode)
Saṃjaya reports a close-range exchange where Duryodhana strikes Arjuna, the horses, and Vāsudeva, even severing the goad, signaling a momentary tactical advantage. Arjuna counters with successive volleys, yet the arrows appear to fall away without effect, producing an anomaly that Kṛṣṇa explicitly notes as unprecedented. Kṛṣṇa questions Arjuna’s condition and the possibility of fate’s timing, framing the failure as requiring explanation rather than mere effort. Arjuna attributes the protective arrangement to Droṇa, describing the kavaca as extraordinarily concealing and resistant—beyond ordinary penetration, even in mythic comparison. The narrative then shifts to escalation: Arjuna attempts empowered deployment, but Drauni (Aśvatthāman) uses an all-weapon-nullifying counter to sever the missiles, prompting Arjuna to acknowledge constraints on repeated use. Duryodhana renews pressure; Arjuna, angered, targets non-armor vulnerabilities by disabling horses, charioteer, bow, and chariot components, briefly rendering Duryodhana chariotless. Kaurava reinforcements encircle Arjuna; visibility collapses under astric rain and massed troops until Arjuna’s renewed bow-sound and Kṛṣṇa’s conch (Pāñcajanya) restore momentum, dispersing the press and provoking renewed counter-cries from allied protectors.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—अभिमन्यु-वध के बाद की वह रात भारी अपशकुनों से भरी थी; रूखे, दारुण, भय-सूचक वायु चले और कौरव-सेना के मन में अनिष्ट की छाया उतर आई। → देवगण तक नर-नारायण के क्रुद्ध होने की आशंका से व्यथित हो उठते हैं; उधर सूर्योदय पर सूर्य-मंडल में परिधि जैसे उत्पात दिखते हैं। कौरव-शिविर में हाथी-घोड़े मल-मूत्र त्यागते, रोते-चिल्लाते हैं—और अर्जुन की उग्र प्रतिज्ञा सुनकर भय और बढ़ जाता है कि जयद्रथ प्रभात तक नहीं बचेगा। → श्रीकृष्ण सुभद्रा को आश्वस्त करते हैं—अभिमन्यु ने क्षात्रधर्म को आगे रखकर सत्पुरुषों की गति पाई है; और जयद्रथ, बालघातक पापी, अपने अवलेप का फल शीघ्र पाएगा—चाहे मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, देव-असुर कोई भी उसे घेर लें, प्रभात में वह नहीं बचेगा। → शोक के बीच कृष्ण का वचन शोक को दिशा देता है: अभिमन्यु के यश और परलोक-गति का स्मरण, तथा प्रतिशोध को धर्म-युद्ध की मर्यादा में बाँधकर अर्जुन की प्रतिज्ञा को निर्णायक लक्ष्य बना देता है। कौरव-सेना भयाक्रांत होकर आने वाले दिन की अनिवार्य विपत्ति का अनुमान करती है। → प्रभात होते ही अर्जुन की प्रतिज्ञा की परीक्षा होगी—क्या कौरव-व्यूह जयद्रथ को बचा पाएगा, या अपशकुनों की भविष्यवाणी सत्य सिद्ध होगी?
Shlokas
Verse 1
अफ---रू- >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नाना प्रकारके अशुभसूचक उत्पात
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദുഃഖവും ശോകവും കൊണ്ട് പീഡിതരായ വാസുദേവൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ)യും ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ)യും ആ രാത്രി സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ദീർഘനിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ട് കിടന്നു. ആ ഇരുവർക്കും ആ രാത്രിയിൽ നിദ്ര ലഭിച്ചില്ല.
Verse 2
नरनारायणोौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवा: सवासवा: । व्यथिताश्रिन्तयामासु: किंस्विदेतद् भविष्यति,नर और नारायणको कुपित जान इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता व्यथित हो चिन्ता करने लगे; यह क्या होनेवाला है?
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നരനും നാരായണനും ക്രുദ്ധരായെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും വ്യാകുലരായി ചിന്തിച്ചു തുടങ്ങി—“ഇനി എന്താണ് സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നത്?”
Verse 3
ववुश्व॒ दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिन: । सकबन्धस्तथा<5<दित्ये परिधि: समदृश्यत,रूक्ष, भयसूचक एवं दारुण वायु बहने लगी। (दूसरे दिन सूर्योदय होनेपर) सूर्यमण्डलमें कबन्धयुक्त घेरा देखा गया
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രൂക്ഷവും ഭയസൂചകവും ആയ ദാരുണ കാറ്റുകൾ വീശിത്തുടങ്ങി. പിന്നെ അടുത്ത ദിവസം സൂര്യോദയസമയത്ത് സൂര്യമണ്ഡലത്തിന് ചുറ്റും കബന്ധ-ലക്ഷണമുള്ള ഒരു വലയം ദൃശ്യമായി.
Verse 4
शुष्काशन्यश्न निष्पेतु: सनिर्घाता: सविद्युत: । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना,बिना वर्षके ही वज्र गिरने लगे। आकाशमें बिजलीकी चमकके साथ भयंकर गर्जना होने लगी। पर्वत, वन और काननोंसहित पृथ्वी काँपने लगी
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഴയില്ലാതെയും ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വജ്രപാതം സംഭവിച്ചു; മിന്നലിന്റെ മിന്നലോടൊപ്പം ഭയങ്കര ഇടിമുഴക്കം മുഴങ്ങി. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാനനങ്ങളും സഹിതം ഭൂമി വിറച്ചു.
Verse 5
चुक्षुभुश्न महाराज सागरा मकरालया: । प्रतिस्त्रोत: प्रवृत्ताश्न॒ तथा गन्तुं समुद्रगा:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! മകരങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലമായ സമുദ്രങ്ങൾ അത്യന്തം കലങ്ങിപ്പൊങ്ങി. സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന നദികളും പ്രവാഹത്തിന് വിരുദ്ധമായി ഒഴുകി, തങ്ങളുടെ ഉദ്ഗമത്തേക്കു മടങ്ങുവാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
Verse 6
रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യുദ്ധത്തിൽ രഥങ്ങൾ, കുതിരകൾ, മനുഷ്യർ, ആനകൾ എന്നിവയുടെ ഇടയിൽ കലഹം തിരമാലപോലെ ഉയർന്നു താഴ്ന്നു; മാംസഭക്ഷികളായ കഴുകൻ-നരികൾക്ക് ആനന്ദം പകരാനും മരണാധിപൻ യമന്റെ രാജ്യത്തെ വർധിപ്പിക്കാനും അതു തന്നെയെന്നപോലെ തോന്നി।
Verse 7
वाहनानि शकुृम्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्न ह । तान् दृष्टवा दारुणान् सर्वनुत्पाताँललोमहर्षणान्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആന, കുതിര മുതലായ വാഹനങ്ങൾ മലമൂത്രം വിസർജിച്ച് കരയാൻ തുടങ്ങി. ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ ഭയങ്കരവും രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതുമായ അപശകുനങ്ങൾ കണ്ടും, മഹാബലൻ സവ്യസാചി അർജുനന്റെ ആ ഘോരപ്രതിജ്ഞ കേട്ടും, നിന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും വ്യാകുലമായി।
Verse 8
सर्वे ते व्यथिता: सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭരതവൃഷഭാ! മഹാബലൻ സവ്യസാചി അർജുനന്റെ ഉഗ്രപ്രതിജ്ഞ കേട്ടപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യം മുഴുവൻ വ്യഥിതമായി കുലുങ്ങി।
Verse 9
अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत् पाकशासनि: । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഇന്ദ്രപുത്രൻ മഹാബാഹു അർജുനൻ കൃഷ്ണനോട് പറഞ്ഞു—“മാധവാ! നിന്റെ സഹോദരി സുഭദ്രയെ അവളുടെ മരുമകളോടുകൂടെ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ. ശാന്തവും സത്യവും യുക്തിയുക്തവുമായ വാക്കുകളാൽ ഉത്തരയുടെയും അവളുടെ സഖിമാരുടെയും ദുഃഖം നീക്കൂ।”
Verse 10
स््नुषां चास्या वयस्याश्व विशोका: कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसा55श्वासय प्रभो
“മാധവാ! അവളുടെ മരുമകളെയും അവളുടെ യുവസഖിമാരെയും വേഗം ദുഃഖരഹിതരാക്കൂ. പ്രഭോ! സൗമ്യവും സത്യവും യുക്തിയുക്തവുമായ വാക്കുകളാൽ അവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ।”
Verse 11
ततोडर्जुनगृहं गत्वा वासुदेव: सुदुर्मना: । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वचासयत दुःखिताम्
അപ്പോൾ വാസുദേവൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി അർജുനന്റെ പാളയത്തിലേക്ക് ചെന്നു. അവിടെ പുത്രശോകത്തിൽ പീഡിതയായി ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ തന്റെ സഹോദരിയെ അദ്ദേഹം ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Verse 12
वायुदेव उवाच मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ैषा कालनिर्मिता
വായുദേവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വാർഷ്ണേയി! നീയും മരുമകൾ ഉത്തരയും കുമാരൻ അഭിമന്യുവിനെക്കുറിച്ച് ശോകിക്കരുത്. ഹേ ഭീരുവേ! കാലം ഒരുനാൾ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥ തന്നെ വരുത്തുന്നു.
Verse 13
/// | ( ३२३४॥॥॥ ४८८ £2: कुले जातस्य धीरस्य क्षत्रियस्य विशेषत: । सदृशं मरणं होतत् तव पुत्रस्य मा शुच:
നിന്റെ പുത്രൻ ഉത്തമകുലത്തിൽ ജനിച്ച ധീരവീരനായിരുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ക്ഷത്രിയൻ. ഇത്തരമൊരു മരണം അവനു യോജിച്ചതാണ്; അതിനാൽ ശോകിക്കരുത്.
Verse 14
दिष्ट्या महारथो धीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम्
ഇത് മഹാഭാഗ്യം തന്നെ—ധീരനായ മഹാരഥൻ, പിതാവിനൊപ്പമുള്ള പരാക്രമമുള്ള അഭിമന്യു ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിന്റെ വിധിപ്രകാരം കടമ നിർവഹിച്ചു, വീരന്മാർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ ഉന്നത ഗതി പ്രാപിച്ചു.
Verse 15
जित्वा सुबहुश: शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गत: पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्
അനേകം ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുകയും പലരെയും മരണലോകത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്ത്, പുണ്യകർമ്മികൾ പ്രാപിക്കുന്ന അക്ഷയ ലോകങ്ങളിലേക്കാണ് അവൻ പോയത്—അവിടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാകുന്നു.
Verse 16
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन््तो यां गतिमिच्छन्ति तां प्राप्तस्तव पुत्रक:
തപസ്സും ബ്രഹ്മചര്യവും ശ്രുതി-അധ്യയനവും പ്രജ്ഞയും കൊണ്ടു സജ്ജനർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അതേ പരമഗതിയിലേക്കാണ് നിന്റെ പുത്രൻ എത്തിയത്।
Verse 17
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरजा वीरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गत: स परमां गतिम्
ഭദ്രേ! നീ വീരന്റെ മാതാവും വീരന്റെ പത്നിയും, വീരകുലത്തിൽ ജനിച്ചവളും, വീരന്മാരുടെ ബന്ധുവുമാണ്. പുത്രനുവേണ്ടി ശോകിക്കരുത്; അവൻ പരമഗതിയെ പ്രാപിച്ചു।
Verse 18
प्राप्स्यते चाप्पसौ पाप: सैन्धवो बालघातक: । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धव:
വരാരോഹേ! ബാലഹന്തകനായ ആ പാപി സൈന്ധവൻ (ജയദ്രഥൻ) ജലത്തിൽ തന്നെയാകും അന്ത്യം പ്രാപിക്കുക. സുഹൃത്തുക്കളും ബന്ധുക്കളും സഹിതം ഈ അഹങ്കാരത്തിന്റെ ഫലം അവൻ അനുഭവിക്കും।
Verse 19
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो5प्पमरावतीम्
വരാരോഹേ! ഈ രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതം വന്നാൽ ആ പാപകൃത്യക്കാരൻ പാർഥനിൽ (അർജുനനിൽ) നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുകയില്ല. അമരാവതിയിൽ കടന്ന് ഒളിച്ചാലും അർജുനന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് മോചനം ഇല്ല।
Verse 20
श्वरः शिर: श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपज्चकाद् बाहूं विशोका भव मा रुद:
നാളെ നീ കേൾക്കും—യുദ്ധത്തിൽ ആ സൈന്ധവന്റെ (ജയദ്രഥന്റെ) ശിരസ് വെട്ടിക്കളഞ്ഞു, അത് സമന്തപഞ്ചക പ്രദേശത്തിന്റെ അതിർത്തിക്ക് പുറത്തേക്ക് വീണുവെന്ന്. അതിനാൽ ശോകം ഉപേക്ഷിക്ക; കരയരുത്।
Verse 21
क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गत: शूरः सतां गतिम् । यां गतिं प्राप्तुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविन:
ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ മുൻനിർത്തി ആ ശൂരൻ സജ്ജനരുടെ പരമഗതിയെ പ്രാപിച്ചു; അതേ ഗതിയെയാണ് ഞങ്ങളും ഈ ലോകത്തിലെ മറ്റു ശസ്ത്രധാരികളായ യോദ്ധാക്കളും പ്രാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.
Verse 22
व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती रथप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्र: स्वर्ग ज्वरं जहि
സുന്ദരീ! വിശാലവക്ഷസ്സും മഹാബാഹുവും, യുദ്ധത്തിൽ പിൻമാറാത്തവനും ശത്രുപക്ഷത്തിലെ രഥയോദ്ധാക്കളെ ജയിച്ചവനുമായ നിന്റെ പുത്രൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു. ദുഃഖജ്വരം വിട്ടുകളക; ശാന്തയാവുക.
Verse 23
अनुयातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् सहस्रशो रिपून् हत्वा हत: शूरो महारथ:,बलवान, शूरवीर और महारथी अभिमन्यु पितृकुल तथा मातृकुलकी मर्यादाका अनुसरण करते हुए सहस्रों शत्रुओंको मारकर मरा है
പരാക്രമശാലിയായ ആ വീരൻ പിതൃവംശത്തിന്റെയും മാതൃവംശത്തിന്റെയും ധർമ്മമര്യാദ പിന്തുടർന്നു; ആയിരക്കണക്കിന് ശത്രുക്കളെ വധിച്ച ശേഷം ആ മഹാരഥി ഒടുവിൽ താനും വീരഗതിയെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 24
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुच: क्षत्रिये भृशम् । श्र: प्रियं न कक विशोका भव नन्दिनि
രാജ്ഞീ സഹോദരീ! അതിയായി ദുഃഖിക്കരുത്; മരുമകളെ ആശ്വസിപ്പിക്ക. വംശത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ക്ഷത്രിയകന്ന്യേ! നാളെ ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് അത്യന്തം പ്രിയമായ വാർത്ത കേട്ട് ദുഃഖരഹിതയാവുക.
Verse 25
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम्
പാർത്ഥൻ (അർജുനൻ) ഏതു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ അത് അതുപോലെ തന്നേ നിറവേറും—മറ്റെങ്ങനെക്കും അല്ല; അതിനെ ആരും തിരുത്താൻ കഴിയില്ല. നിന്റെ ഭർത്താവ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നതു ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകുകയില്ല.
Verse 26
यदि च मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनिचरा: पतगाः सुरासुराश्न । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं॑ न स भविता सह तैरपि प्रभाते
മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, പിശാചുകൾ, നിശാചരങ്ങൾ, പക്ഷികൾ—അതുപോലെ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും വരെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വന്ന് സിന്ധുരാജൻ ജയദ്രഥനെ സഹായിക്കാനെത്തിയാലും, പ്രഭാതത്തിൽ അവൻ അവരോടൊപ്പം തന്നെ നശിക്കും; അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല.
Verse 77
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राश्चासने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിലെ പ്രതിജ്ഞാപർവത്തിൽ ‘സുഭദ്രയുടെ ആശ്വാസം’ എന്ന പേരിലുള്ള എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 515
हैँ |। हि
ഇവിടെ പാഠം ഖണ്ഡിതമാണ്; പൂർണ്ണവും അർത്ഥവത്തുമായ വാക്യം ലഭ്യമല്ല. അതിനാൽ ശുദ്ധീകരിച്ച പാഠം കൂടാതെ സുസംഗതമായ വിവർത്തനം സാധ്യമല്ല.
Frequently Asked Questions
The dilemma is operational and ethical: whether to persist with conventional force when it proves ineffective, or to shift to specialized means that intensify escalation—balancing kṣatriya resolve with disciplined restraint and accurate diagnosis.
The chapter models crisis reasoning: recognize anomalies, interrogate causes, and adapt method. Competence is shown not only in strength but in analytical recalibration and coordinated action under uncertainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit—understanding protective systems (kavaca) and counter-systems (astric nullification) as narrative instruments for examining limits of agency and the necessity of adaptive judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.