Adhyaya 74
अर्जुनस्य सैन्धवाभिमुखगमनम् तथा विन्दानुविन्दयोर्वधः (Arjuna’s advance toward Saindhava and the fall of Vinda–Anuvinda)
Upa-parva: Saindhava-anveṣaṇa / Jayadratha-pursuit episode (contextual unit within Droṇa Parva)
Sañjaya reports that as the sun turns and dust thickens, the day advances amid ongoing clashes. Arjuna and Vāsudeva press specifically toward Saindhava, with Arjuna cutting a chariot-wide path by concentrated archery; wherever his chariot moves, opposing ranks split. Kṛṣṇa demonstrates advanced chariot maneuvering (maṇḍala patterns), and the narrative praises the unprecedented speed and control of their chariot. Two Avanti brothers, Vinda and Anuvinda, engage: they strike Arjuna, Kṛṣṇa, and the horses with dense volleys, but Arjuna counters by severing their bows, breaking standards, and then killing Vinda by decapitation; Anuvinda attacks with a mace, touches Kṛṣṇa’s forehead without destabilizing him, and is then cut down by Arjuna’s arrows. Their followers surge, but Arjuna clears a route again. Seeing the horses distressed and Jayadratha still distant, Arjuna consults Kṛṣṇa; Kṛṣṇa advises that the horses need drinking water. Arjuna, using an astra, creates a water source and constructs protective arrow-made structures (a ‘śara-veśman’), earning Kṛṣṇa’s approval—an episode linking tactical defense, logistics, and vow-driven pursuit.
Chapter Arc: रणभूमि में प्रतिज्ञा का ज्वार उठता है—अर्जुन के जयद्रथ-वध के संकल्प को समय की कठोर सीमा बाँधती है, और उसी सीमा के भीतर भीमसेन शपथ को भयावह नैतिक-आग में बदल देता है। → भीम पापियों की दुर्गति का एक-एक करके स्मरण कराता है—वेदाध्ययन-व्रतधारी ब्राह्मणों, वृद्धों, साधुओं, गुरुओं का अपमान; ब्राह्मण, गौ और अग्नि का तिरस्कार; अतिथि को निराश लौटाना; स्वार्थी भोग; कृतघ्नता, मद्यपान, मर्यादा-भंग—और इन सब नरकों को अपनी ही गति मान लेने की प्रतिज्ञा करता है यदि जयद्रथ न मारा गया। यह श्लोक-श्रृंखला युद्ध को केवल शस्त्रों का नहीं, धर्म-अधर्म के लेखे का युद्ध बना देती है। → भीम की ‘दूसरी प्रतिज्ञा’ (सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध) को वह स्वयं नरक-गमन की शर्त से बाँध देता है—यदि समय बीत गया और जयद्रथ जीवित रहा, तो वह उन्हीं घोर गतियों को स्वीकार करेगा जिनका उसने वर्णन किया। प्रतिज्ञा का यह आत्म-दण्ड युद्धभूमि को तपोवन-सा कठोर बना देता है। → प्रतिज्ञा की घोषणा से पाण्डव-पक्ष में उग्र संकल्प और कौरव-पक्ष में भय का संचार होता है; जयद्रथ अब केवल एक योद्धा नहीं, समूचे दिन की धर्म-पराजय या धर्म-जय का प्रतीक बन जाता है। → रात्रि के पार जाते ही शर्त और कठोर हो उठती है—यदि यह रात बीत गई और कल भी जयद्रथ न मारा गया, तो प्रतिज्ञा-भंग की घोर परिणति निश्चित मानी जाएगी।
Shlokas
Verse 29
वेदोंका स्वाध्याय अथवा अत्यन्त कठोर व्रतका पालन करनेवाले श्रेष्ठ ब्राह्यणगकी तथा बड़े-बूढ़ों
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“വേദസ്വാധ്യായത്തിൽ നിരതരായോ അത്യന്തം കഠിനവ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരോ ആയ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരെ, അതുപോലെ മുതിർന്നവരെ, സാദുപുരുഷന്മാരെ, ഗുരുജനങ്ങളെ അവമാനിക്കുന്നവൻ പതിക്കുന്ന നരകങ്ങൾ; ബ്രാഹ്മണനെയും പശുവിനെയും പവിത്ര അഗ്നിയെയും കാലാൽ സ്പർശിക്കുന്നവന് ലഭിക്കുന്ന ദുർഗതി; ജലത്തിൽ തുപ്പുകയോ മലമൂത്രം ഒഴിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവർക്കുണ്ടാകുന്ന ദുഷ്ഫലം—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ, എനിക്കും അതേ ക്ലേശദായകമായ ഗതി ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 30
अवमन्यमानो यान् याति वृद्धान् साधून् गुरूंस्तथा | स्पृशतो ब्राह्माणं गां च पादेनाग्निं च या भवेत्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—വൃദ്ധന്മാരെയും സദ്ജനങ്ങളെയും ഗുരുക്കന്മാരെയും അവമാനിക്കുന്നവന്, ബ്രാഹ്മണനെയും പശുവിനെയും പവിത്ര അഗ്നിയെയും കാൽ കൊണ്ട് സ്പർശിക്കുന്നവന്, ജലത്തിൽ തുപ്പുകയോ മലമൂത്രം ഒഴിച്ച് ജലം അശുദ്ധമാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവന്—ഇവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ഭയങ്കരവും ക്ലേശകരവും ആയ ദുര്ഗതി, ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 31
या>प्सु श्लेष्म पुरीषं च मूत्र वा मुडचतां गति: । तां गच्छेयं गतिं कष्टां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ജലത്തിൽ കഫം, മലമോ മൂത്രമോ ഒഴിക്കുന്നവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ക്ലേശകരമായ ദുര്ഗതി തന്നെ എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ; എനിക്ക് യാതൊരു ധന്യഗതിയും ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ।
Verse 32
नग्नस्यथ स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गति: । उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वज्चकानां च या गति:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—നഗ്നനായി നടക്കുന്നതിന്നും അശാസ്ത്രീയമായി സ്നാനം ചെയ്യുന്നതിന്നും ലഭിക്കുന്ന ദുര്ഗതി; അതിഥിയെ ആഹാരം കൊടുക്കാതെ നിരാശനാക്കി മടക്കി അയക്കുന്നവന്റെ ഗതി; കൈക്കൂലി വാങ്ങുന്നവൻ, കള്ളം പറയുന്നവൻ, വഞ്ചകൻ എന്നിവർക്കുള്ള ദുഷ്ഫലം—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അതേ നാശം എനിക്കും വരട്ടെ।
Verse 33
आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् | भृत्यै: संदिश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മറ്റൊരാളുടെ ആത്മാവിനെ തന്നെ അപഹരിക്കുന്നവർക്ക്, കള്ളാരോപണങ്ങളാൽ നിന്ദിക്കുന്നവർക്ക്, സ്വന്തം ഭൃത്യരുടെ കല്പനയ്ക്ക് കീഴടങ്ങി ജീവിക്കുന്നവർക്ക്, ഭാര്യയും മക്കളും ആശ്രിതരും ഉണ്ടായിട്ടും പങ്കിടാതെ ഒറ്റയ്ക്ക് ഭോഗിക്കുന്നവർക്ക്—ഇവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ഭയങ്കര ദുര്ഗതി, ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 34
असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मिष्टमश्नताम् । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പങ്കിടാതെ ഒറ്റയ്ക്ക് മധുരഭോജനം കഴിക്കുന്ന ക്ഷുദ്രന്മാർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ഭയങ്കര ദുര്ഗതി—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ എനിക്കും അതേ ഗതി ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 35
संश्रितं चापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्गबचने रतम् । न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ശരണം തേടിവന്ന സദാചാരിയെയും ധർമ്മോപദേശത്തിൽ രതനായവനെയും ഉപേക്ഷിച്ച് അവനെ പോഷിക്കാതെയും ഉപകാരിയെ നിന്ദിക്കാതെയും ചെയ്യുന്ന ക്രൂരഹൃദയന് ഏതു ദുര്ഗതി ലഭിക്കുമോ, അതേ ദുര്ഗതി എനിക്കും शीഘ്രം ലഭിക്കട്ടെ—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ.
Verse 36
अह्ति प्रातिवेश्याय श्राद्ध यो न ददाति च | अनर्ह भ्यश्ष यो दद्याद् वृषलीपतये तथा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—യോഗ്യനായ അയൽക്കാരന് ശ്രാദ്ധദാനം നൽകാത്തവൻ, അയോഗ്യർക്കു നൽകുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ശൂദ്രസ്ത്രീയുടെ ഭർത്താവായി ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണന് നൽകുന്നവൻ; ശരണം തേടിയ സദ്ജനനെയും ആജ്ഞാപരനെയും ഉപേക്ഷിച്ച് പോഷിക്കാത്തവൻ; ഉപകാരിയെ നിന്ദിക്കുന്നവൻ; മദ്യപൻ, ധർമ്മമര്യാദ ലംഘിക്കുന്നവൻ, കൃതഘ്നൻ, സ്വാമിയെ നിന്ദിക്കുന്നവൻ—ഇവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ദുര്ഗതി തന്നേ എനിക്കും शीഘ്രം ലഭിക്കട്ടെ—ഞാൻ നാളെ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ.
Verse 37
मद्यपो भिन्नमर्याद: कृतघ्नो भर्त॒निन्दक: । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम्
മദ്യപൻ, ധർമ്മമര്യാദ ലംഘിക്കുന്നവൻ, കൃതഘ്നൻ, സ്വാമിയെ നിന്ദിക്കുന്നവൻ—ഇവർക്കു ലഭിക്കുന്ന ഗതി തന്നേ എനിക്കും शीഘ്രം ലഭിക്കട്ടെ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ.
Verse 38
भुज्जानानां तु सव्येन उत्सज़े चापि खादताम् | पालाशमासनं चैव तिन्दुकैर्दन्तधावनम्
ഭക്ഷണം ചെയ്യുമ്പോൾ ഇടത് കൈകൊണ്ട് ത്യജ്യമായ (അശുദ്ധ)തു മാറ്റി, മറ്റേ കൈകൊണ്ട് ഭക്ഷിക്കണം; കൂടാതെ പലാശ ഇലകളാൽ ആസനം, തിന്ദുക വൃക്ഷത്തിന്റെ കൊമ്പാൽ ദന്തധാവനം ചെയ്യണം.
Verse 39
शीतभीताश्ष ये विप्रा रणभीताश्ष क्षत्रिया:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—തണുപ്പിനെ ഭയക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണരും, യുദ്ധത്തെ ഭയക്കുന്ന ക്ഷത്രിയരും—ഇവർക്ക് ലഭിക്കുന്ന ലോകങ്ങളോ ദുര്ഗതിയോ അതേ എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ കൊല്ലാതിരുന്നാൽ.
Verse 40
एककूपोदकग्रामे वेदध्वनिविवर्जिते । षण्मासं तत्र वसतां तथा शास्त्र विनिन्दताम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ, ഏവർക്കു ഏതു ലോകങ്ങൾ—അതേ ദുര്ഗതി—നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ, അതേ ഗതി എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ: എല്ലാവരും ഒരേയൊരു കിണറ്റിലെ വെള്ളം കുടിക്കുന്നതും വേദപാരായണധ്വനി ഒരിക്കലും കേൾക്കാത്തതുമായ ഗ്രാമത്തിൽ ആറുമാസം താമസിക്കുന്നവർക്ക്; ശാസ്ത്രനിന്ദയിൽ ലീനരായവർക്ക്; ബ്രാഹ്മണരായിട്ടും ശീതത്തെ ഭയക്കുന്നവർക്ക്, ക്ഷത്രിയരായിട്ടും യുദ്ധത്തെ ഭയക്കുന്നവർക്ക്; പകൽ മൈഥുനത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും പകലേ ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നവർക്ക്; മറ്റുള്ളവരുടെ വീടുകൾക്ക് തീ കൊളുത്തുന്നവർക്ക്, വിഷം കൊടുക്കുന്നവർക്ക്; അഗ്നിഹോത്രവും അതിഥിസത്കാരവും ചെയ്യാത്തവർക്ക്; പശുക്കൾ വെള്ളം കുടിക്കുന്ന ഇടങ്ങളിൽ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവർക്ക്; രജസ്വല സ്ത്രീയുമായി സംഗമിക്കുന്നവർക്ക്; വില വാങ്ങി കന്യാദാനം ചെയ്യുന്നവർക്ക്; പലർക്കും പുരോഹിതരാകുന്നവർക്ക്; ബ്രാഹ്മണരായിട്ടും സേവാവൃത്തിയാൽ ജീവിക്കുന്നവർക്ക്; വികൃത കാമകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവർക്ക്; കൂടാതെ ബ്രാഹ്മണനു ദാനം നൽകാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ലാഭലോഭത്തിൽ നൽകാത്തവർക്ക്।
Verse 41
दिवामैथुनिनां चापि दिवसेषु च शेरते । अगारदाहिनां चैव गरदानां च ये मता:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പകൽ മൈഥുനത്തിൽ ഏർപ്പെടുകയും പകലേ ഉറങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നവർക്ക്, മറ്റുള്ളവരുടെ വീടുകൾക്ക് തീ കൊളുത്തുന്നവർക്ക്, വിഷം കൊടുക്കുന്നവർക്ക് ഏതു ഗതി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടോ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അതേ ഗതി എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 42
अग्न्यातिथ्यविहीनाश्न गोपानेषु च विघ्नदा: । रजस्वलां सेवयन्त: कन्यां शुल्केन दायिन:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിഹോത്രവും അതിഥിസത്കാരവും ഇല്ലാതെ ഭക്ഷിക്കുന്നവർക്ക്, പശുക്കൾ വെള്ളം കുടിക്കുന്ന ഇടങ്ങളിൽ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്നവർക്ക്, രജസ്വല സ്ത്രീയുമായി സംഗമിക്കുന്നവർക്ക്, വില വാങ്ങി കന്യാദാനം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ഏതു ഗതി ഉണ്ടോ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അതേ ഗതി എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 43
या च वै बहुयाजिनां ब्राह्मणानां श्ववृत्तिनाम् । आस्यमैथुनिकानां च ये दिवा मैथुने रता:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പലർക്കും പുരോഹിതരായിട്ടും നായകളെപ്പോലെ നീചവൃത്തിയിൽ ജീവിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർക്കും, ആസ്യമൈഥുനം പോലുള്ള വികൃതികളിൽ ലീനരായവർക്കും, പകലും മൈഥുനാസക്തരായവർക്കും ഏതു ഗതി ഉണ്ടോ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അതേ ഗതി എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 44
ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य यो वै लोभाद् ददाति न । तेषां गतिं गमिष्यामि श्वो न हन्यां जयद्रथम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ബ്രാഹ്മണനു ദാനം നൽകാമെന്ന് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ലാഭലോഭത്തിൽ നൽകാത്തവന് ഏതു ഗതി ഉണ്ടോ—ഞാൻ നാളെയ്ക്കുള്ളിൽ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അതേ ഗതി എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 45
धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिता: । ये चानुकीर्तितास्तेषां गतिं क्षिप्रमवाप्तुयाम्ू
ഇവിടെ ഞാൻ പരാമർശിക്കാത്ത, ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോയ മറ്റുള്ളവരും—അവരും വേഗത്തിൽ അതേ നിശ്ചിത ഗതിയെ പ്രാപിക്കട്ടെ; ഞാൻ പേരെടുത്തവരും തങ്ങൾക്ക് നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട വിധിയെ शीഘ്രം കൈവരിക്കട്ടെ।
Verse 46
इमां चाप्यपरां भूय: प्रतिज्ञां मे निबोधत
ഇപ്പോൾ എന്റെ മറ്റൊരു പ്രതിജ്ഞയും കേൾക്കുക. ആ പാപിയായ ജയദ്രഥൻ വധിക്കപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പേ സൂര്യദേവൻ അസ്താചലത്തെത്തി അസ്തമിച്ചാൽ, ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയെ ഈ സ്ഥലത്ത് ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും।
Verse 47
यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योडस्तमुपयास्यति । इहैव सम्प्रवेशहं ज्वलितं जातवेदसम्
ആ പാപി വധിക്കപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പേ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ, ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയെ ജ്വലിക്കുന്ന ജാതവേദസായ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും।
Verse 48
असुरसुरमनुष्या: पक्षिणो वोरगा वा पितृरजनिचरा वा ब्रह्म॒देवर्षयो वा । चरमचरमपीद यत्परं चापि तस्मात् तदपि ममरिपु त॑ रक्षितुं नैव शक्ता:
അസുരന്മാരായാലും ദേവന്മാരായാലും, മനുഷ്യരായാലും പക്ഷികളായാലും, നാഗങ്ങളായാലും പിതൃഗണങ്ങളായാലും, നിശാചരന്മാരായാലും ബ്രഹ്മർഷി-ദേവർഷിമാരായാലും—ഈ ചരാചര ലോകവും അതിനപ്പുറമുള്ളതെല്ലാം ഒന്നിച്ചാലും, എന്റെ ശത്രു ജയദ്രഥനെ രക്ഷിക്കാൻ അവർക്കാകില്ല।
Verse 49
यदि विशति रसातलं तदग्र्यं वियदपि देवपुरं दिते: पुरं वा तदपि शरशतैरहं प्रभाते भूशमभिमन्युरिपो: शिरोडभिहर्ता
അവൻ രസാതലത്തിന്റെ അതിഗഹനത്തിലേക്ക് കടന്നാലും, അല്ലെങ്കിൽ ആകാശത്തിന്റെ പരമോന്നതത്തിലേക്ക്—ദേവപുരത്തിലേക്കോ ദിതിയുടെ നഗരത്തിലേക്കോ ചെന്നാലും, പ്രഭാതത്തിൽ ഞാൻ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ അഭിമന്യുവിന്റെ ശത്രുവിന്റെ തല വെട്ടിവീഴ്ത്തും।
Verse 50
यदि जयद्रथ पातालमें घुस जाय या उससे भी आगे बढ़ जाय अथवा आकाश, देवलोक या दैत्योंके नगरमें जाकर छिप जाय तो भी मैं कल अपने सैकड़ों बाणोंसे अभिमन्युके उस घोर शत्रुका सिर अवश्य काट लूँगा ।।
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ജയദ്രഥൻ പാതാളത്തിൽ കയറിപ്പോയാലും, അതിനപ്പുറം ചെന്നാലും, അല്ലെങ്കിൽ ആകാശത്തിൽ, ദേവലോകത്തിൽ, ദൈത്യരുടെ നഗരത്തിൽ ചെന്നു ഒളിച്ചാലും, നാളെ ഞാൻ എന്റെ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ അഭിമന്യുവിന്റെ ആ ഭീകരശത്രുവിന്റെ തല നിർബന്ധമായി വെട്ടും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അർജുനൻ ഇടത്-വലത് ഇരുകൈകളാലും ഗാണ്ഡീവം മുഴക്കി; അതിന്റെ ധനുര്നാദം മറ്റു ശബ്ദങ്ങളെല്ലാം മൂടി സമസ്ത ആകാശത്തിലും മുഴങ്ങിപ്പടർന്നു।
Verse 51
अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाउ्चजन्यं जनार्दन: । प्रदथ्मौ तत्र संक्रुद्धों देवदत्तं च फाल्गुन:
അർജുനൻ ഇങ്ങനെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തപ്പോൾ ജനാർദനൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ക്രോധത്തോടെ അവിടെ പാഞ്ചജന്യ ശംഖം മുഴക്കി; ഫാൽഗുനൻ അർജുനനും ദേവദത്ത ശംഖം ഊതിച്ചു।
Verse 52
स पाज्चजन्यो<च्युतवक्त्रवायुना भृशं सुपूर्णोदरनि:सृत ध्वनि: । जगत् सपातालवियद्दिगीश्ररं प्रकम्पयामास युगात्यये यथा
അച്യുതന്റെ മുഖവായുവാൽ പാഞ്ചജന്യത്തിന്റെ ഉള്ളകം നിറഞ്ഞു; അതിൽ നിന്നു അത്യന്തം ഭീകരമായ നാദം പുറപ്പെട്ടു. ആ ശബ്ദം പാതാളം, ആകാശം, ദിക്കുകൾ, ദിക്ക്പാലകർ എന്നിവയോടുകൂടി സമസ്ത ലോകത്തെയും യുഗാന്തപ്രളയം വന്നതുപോലെ പ്രകമ്പനം കൊള്ളിച്ചു।
Verse 53
ततो वादित्रघोषाश्न प्रादुरासन् सहस्रश: । सिंहनादश्न पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना
അതിനുശേഷം മഹാത്മാവായ അർജുനൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തതുമാത്രത്തിൽ പാണ്ഡവശിബിരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് വാദ്യങ്ങളുടെ ഘോഷം ഉയർന്നു; പാണ്ഡവവീരരുടെ സിംഹനാദവും എല്ലാടവും മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി।
Verse 73
(भीम उवाच प्रतिज्ञोद्भधवशब्देन कृष्णशड्खस्वनेन च । निहतो धार्तराष्ट्रोड्य सानुबन्ध: सुयोधन: ।।
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—അർജുനാ! നിന്റെ പ്രതിജ്ഞയിൽ നിന്നുയർന്ന ശബ്ദത്താലും, ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ഈ ശംഖനാദത്താലും, ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) തന്റെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടി ഇന്നുതന്നെ നിശ്ചയമായി നിഹതനാകും എന്നു എനിക്ക് ഉറപ്പായി. നരശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ഈ വാക്ക് മഹാർത്ഥമുള്ളതും എനിക്ക് അത്യന്തം പ്രിയമുള്ളതുമാണ്; ഇതിന്റെ പ്രഭാവം പുത്രശോകജന്യമായ നിന്റെ ക്രോധത്തെ അകറ്റുന്നു।
Verse 383
ये चावर्जयतां लोका: स्वपतां च तथोषसि । जो बायें हाथसे भोजन करते हैं
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ശിഷ്ടാചാരം ലംഘിക്കുന്നവർക്ക്—ഇടങ്കൈകൊണ്ട് ഭക്ഷണം കഴിക്കുക, മടിയിൽ വെച്ച് ഭക്ഷിക്കുക, പലാശഇലയുടെ ആസനവും തിന്ദുകദന്തകാഷ്ഠവും ഉപേക്ഷിക്കാതിരിക്കുക, ഉഷസ്സമയത്ത് ഉറങ്ങുക—ഇവര്ക്ക് ലഭിക്കും എന്നു പറയപ്പെടുന്ന നരകലോകങ്ങൾ, ഞാൻ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ അവ തന്നെ എനിക്കും ലഭിക്കട്ടെ।
Verse 456
यदि व्युष्टामिमां रात्रि श्वो न हन्यां जयद्रथम् । ऊपर जिन पापियोंका नाम मैंने गिनाया है तथा जिन दूसरे पापियोंका नाम नहीं गिनाया है
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഈ രാത്രി കഴിഞ്ഞ ശേഷം നാളെ ഞാൻ ജയദ്രഥനെ വധിക്കാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ പേരുപറഞ്ഞ പാപികൾക്കും പേരുപറയാതിരുന്ന മറ്റു പാപികൾക്കും ലഭിക്കുന്ന അതേ ഭയങ്കര ദുർഗതി എനിക്കും വേഗം ലഭിക്കട്ടെ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a duty-conflict between immediate pursuit of a distant objective (Saindhava) and the obligation to preserve operational capacity (fatigued, wounded horses). The resolution prioritizes sustaining the means of action as part of responsible vow-fulfillment.
Effective action requires alignment of intent with method: courage is insufficient without disciplined coordination, situational assessment, and care for supporting agents (charioteer skill, horses, protective cover) that make dharma-execution possible.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-commentary is implicit in the narrative praise of composure and technique—Kṛṣṇa’s approval of Arjuna’s improvised ‘śara-veśman’ functions as an internal validation of right means (upāya) within the epic’s ethical logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.