Adhyaya 68
अर्जुनस्य प्रतिघातः — श्रुताय्वच्युतायुवधः तथा गजसैन्यविदारणम् (Arjuna’s Counterstroke: Slaying of Śrutāyu and Acyutāyu; Breaking the Elephant Corps)
Upa-parva: Arjuna’s Counter-offensive against Śrutāyu, Acyutāyu, and the Elephant Corps (Droṇa-parva battle-episode)
Saṃjaya reports that, following earlier losses, multiple Kaurava-aligned units rush Arjuna and shower him with arrows. Arjuna answers with lethal precision, cutting down attackers and forcing a temporary recoil, after which the forces re-form to encircle him. Śrutāyu and Acyutāyu—portrayed as strong, competitive, high-born archers—launch a concentrated barrage and strike Arjuna with heavy weapons (tomara and śūla), producing a moment of stupor; Kṛṣṇa stabilizes Arjuna through reassurance. Arjuna then unveils a Śākra-associated astric discharge, neutralizes the opponents’ missiles, and kills both Śrutāyu and Acyutāyu; their immediate followers and later their sons are also rapidly dispatched. The narrative expands into mass-combat imagery: elephant units and allied contingents attempt to contain Arjuna, but repeated head-and-arm severing strikes, routs, and battlefield terror are described. A further duel occurs with Ambaṣṭha, who attacks Kṛṣṇa with a mace; Arjuna shatters the mace, severs Ambaṣṭha’s arms, and kills him. The chapter closes with Arjuna momentarily obscured amid dense chariot and elephant formations, emphasizing the scale and volatility of the engagement.
Chapter Arc: संजय के युद्ध-वृत्तांत के बीच नारद का स्वर उठता है—दुष्यन्त-पुत्र भरत की कथा, मानो मृत्यु के सामने मनुष्य-गौरव की परीक्षा का दर्पण। → बालक भरत हिम-श्वेत सिंहों को नख-दंष्ट से परास्त कर बाँधता, गेंड़ों-हिंसक पशुओं को वश में कर छोड़ देता; ब्राह्मण उसे ‘सर्वदमन’ कहते हैं, पर माता शकुन्तला उसे रोकती है—बल का धर्म क्या है? → भरत के महायज्ञों का उत्कर्ष—अग्निष्टोम, अतिरात्र, विश्वजित, वाजपेय-सहस्र; इन्द्रादि देव और द्विज मिलकर यज्ञ में स्वर्ण-निर्मित महान् दान-वैभव का साक्ष्य देते हैं—फिर भी निष्कर्ष कठोर है: इतने पुण्यवान भी मृत्यु से नहीं बचे। → नारद संजय को उपदेश देता है—जब चारों कल्याणकारी गुणों से युक्त, तुमसे श्रेष्ठ और तुम्हारे पुत्रों से भी अधिक पुण्यात्मा भी काल से नहीं बचे, तो शोक में डूबकर क्या लाभ? पुत्र-शोक से ऊपर उठो। → युद्धभूमि की ओर लौटने का संकेत—उपाख्यान का नैतिक बोध अब धृतराष्ट्र-शोक और कुरुक्षेत्र के रक्त-यथार्थ पर लागू होने को है।
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-एक्रा् अष्टषष्टितमो< ध्याय: राजा भरतका चरित्र नारद उवाच दौष्यन्तिं भरतं चापि मृतं सृज्जय शुश्रुम । कर्माण्यसुकराण्यन्यै: कृतवान् यः शिशुर्वने
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൃഞ്ജയ, ദുഷ്യന്തന്റെ പുത്രനായ രാജാവ് ഭരതനും മരിച്ചതായി ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു. അവൻ ശിശുവായിരിക്കെ തന്നെ വനത്തിൽ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
Verse 2
हिमावदातान् यः सिंहान् नखदंष्टायुधान् बली । निर्वीर्यास्तरसा कृत्वा विचकर्ष बबन्ध च
നാരദൻ പറഞ്ഞു—നഖവും ദംഷ്ട്രയും ആയുധങ്ങളായ ഹിമവെളുപ്പുള്ള സിംഹങ്ങളെയ്ക്കൂടി ആ ബലവാൻ തന്റെ പ്രബലബലത്തോടെ ശക്തിഹീനരാക്കി; വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന് ബന്ധിച്ചു വെച്ചു.
Verse 3
बलवान् भरत बाल्यावस्थामें ही नखों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले बरफके समान सफेद रंगके सिंहोंको अपने बाहुबलके वेगसे पराजित एवं निर्बल करके उन्हें खींच लाते क्रूरांश्नोग्रतरान् व्याप्रान् दमित्वा चाकरोद् वशे । मन:शिला इव शिला: संयुक्ता जतुराशिभि:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ബലവാനായ ഭരതൻ ബാല്യത്തിലേ തന്നെ നഖവും ദംഷ്ട്രയും കൊണ്ട് പ്രഹരിക്കുന്ന ഹിമവെളുപ്പുള്ള സിംഹങ്ങളെ ഭുജബലത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡവേഗത്തിൽ പരാജയപ്പെടുത്തി ശക്തിഹീനരാക്കി വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. അത്യന്തം ഭയങ്കരവും ക്രൂരസ്വഭാവവും ഉള്ള വ്യാഘ്രങ്ങളെയും അവൻ ദമിപ്പിച്ച് തന്റെ അധീനത്തിലാക്കി. മനഃശിലപോലെ മഞ്ഞയും, ലാക്ഷാരാശികളാൽ ചുവപ്പായി രഞ്ജിതവുമായ മഹാശിലകളെയും അവൻ എളുപ്പത്തിൽ കൈകൊണ്ട് ഉയർത്തുമായിരുന്നു.
Verse 4
व्यालादींश्वातिबलवान् सुप्रतीकान् गजानपि । दंष्टासु गृह्ा विमुखान् शुष्कास्यानकरोद् वशे
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അത്യന്തം ബലവാനായിരുന്നു. സർപ്പാദി വ്യാളങ്ങളെയും, സുപ്രതീകജാതിയിലെ ഗജരാജന്മാരെയും പോലും, ദംഷ്ട്രകളിൽ പിടിച്ച് അവരുടെ വായ് വരണ്ടുപോകുമാറാക്കി, അവരെ പിന്തിരിപ്പിച്ച്, തന്റെ അധീനത്തിലാക്കി.
Verse 5
महिषानप्यतिबलो बलिनो विचकर्ष ह । सिंहानां च सुदृप्तानां शतान्याकर्षयद् बलात्,भरतका बल असीम था। वे बलवान भैंसों और सौ-सौ गर्वीले सिंहोंको भी बलपूर्वक घसीट लाते थे
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അളവറ്റ ബലവാനായിരുന്നു. ബലമുള്ള കാട്ടുപോത്തുകളെയ്ക്കും അവൻ ബലപ്രയോഗത്തോടെ വലിച്ചിഴച്ച് കൊണ്ടുവരുമായിരുന്നു; അഹങ്കാരത്തോടെ കത്തുന്ന സിംഹങ്ങളുടെ നൂറുകളെയും ബലത്തോടെ വലിച്ചെടുക്കുമായിരുന്നു.
Verse 6
बलिन: सूमरान् खड्गान् नानासत्त्वानि चाप्युत । कृच्छुप्राणं वने बद्ध्वा दमयित्वाप्पवासृजत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ആ ബലവാന്മാർ ശൂമരജന്തുക്കളെയും ഖഡ്ഗമൃഗങ്ങളെയും (ഗണ്ഡമൃഗങ്ങൾ) മറ്റു പലവിധ വന്യഹിംസ്രജന്തുക്കളെയും പിടിച്ചെടുക്കുമായിരുന്നു. അവയെ കാട്ടിൽ കെട്ടിയിട്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും അടക്കി, പ്രാണൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്ന നിലയിൽ വിട്ടയക്കും.
Verse 7
त॑ सर्वदमनेत्याहुरद्धिजास्तेनास्य कर्मणा । त॑ प्रत्यषेधज्जननी मा सत्त्वानि विजीजहि,उनके इस कर्मसे ब्राह्मणोंने उनका नाम सर्वदमन रख दिया। माता शकुन्तलाने भरतको मना किया कि तू जंगली जीवोंको सताया न कर
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രവൃത്തിയാൽ ബ്രാഹ്മണർ അവന് ‘സർവദമനൻ’ എന്ന പേര് നൽകി. എന്നാൽ അമ്മ അവനെ തടഞ്ഞു പറഞ്ഞു—“ജീവികളെ (കാട്ടിലെ സത്ത്വങ്ങളെ) പീഡിപ്പിക്കരുത്.”
Verse 8
सो<श्वमेधशतेनेष्टवा यमुनामनु वीर्यवान् | त्रिशताश्वान् सरस्वत्यां गज़्ामनु चतुःशतान्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പരാക്രമശാലിയായ രാജാവ് ഭരതൻ പ്രൗഢനായപ്പോൾ യമുനാതീരത്ത് നൂറും, സരസ്വതീതീരത്ത് മുന്നൂറും, ഗംഗാതീരത്ത് നാലൂറും അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി. തുടർന്ന് ഉത്തമ ദക്ഷിണകളാൽ സമ്പന്നമായ മഹായജ്ഞങ്ങളിലൂടെ—വീണ്ടും ആയിരം അശ്വമേധങ്ങളും നൂറ് രാജസൂയങ്ങളും നടത്തി—ഭഗവാനെ യജിച്ചു.
Verse 9
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । पुनरीजे महायज्ञै: समाप्तवरदक्षिणै:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാബലൻ ഉത്തമ ദക്ഷിണകളാൽ സമാപ്തമായ മഹായജ്ഞങ്ങളിലൂടെ വീണ്ടും യജിച്ചു—ആയിരം അശ്വമേധങ്ങളും നൂറ് രാജസൂയങ്ങളും നടത്തി.
Verse 10
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यामिष्टवा विश्वजिता अपि | वाजपेयसहस्राणां सहसैश्न सुसंवृतैः
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും യാഗങ്ങൾ നടത്തി, വിശ്വജിത് യാഗവും അർപ്പിച്ച്—സകലവിധി-പൂർണ്ണതയോടെ നിർവഹിച്ച ആയിരക്കണക്കിന് വാജപേയ യാഗങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയാലും (യാഗങ്ങളുടെ പ്രചുരത്വം മാത്രം ധർമ്മത്തിന്റെ അന്തിമ മാനദണ്ഡമല്ലെന്ന് ബോധിക്കണം)।
Verse 11
इष्ट्वा शाकुन्तलो राजा तर्पयित्वा द्विजान् धनै: । सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ശകുന്തലാപുത്രനായ രാജാവ് ഭരതൻ വിധിപൂർവ്വം കർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു, ധനദാനങ്ങളാൽ ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. അതേ സന്ദർഭത്തിൽ അദ്ദേഹം കണ്വമുനിക്കു ആയിരം പദ്മങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു.
Verse 12
जाम्बूनदस्य शुद्धस्य कनकस्य महायशा: । इसके बाद भरतने अग्निष्टोम और अतिरात्र याग करके विश्वजित् नामक यज्ञ किया। तत्पश्चात् सर्वथा सुरक्षित दस लाख वाजपेय यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना करके महायशस्वी शकुन्तलाकुमार राजा भरतने धनद्वारा ब्राह्मणोंको तृप्त करते हुए आचार्य कण्वको विशुद्ध जम्बूनद सुवर्णके बने हुए एक हजार कमल भेंट किये ।। १०-११ कल | यस्य यूप: शतव्याम: परिणाहेन काउ्चन:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—മഹായശസ്സുള്ള രാജാവ് ശുദ്ധ ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിതമായ ദാനങ്ങൾ അർപ്പിച്ചു. ശകുന്തലാപുത്രനായ ഭരതൻ അഗ്നിഷ്ടോമവും അതിരാത്രവും സോമയാഗങ്ങൾ നടത്തി, തുടർന്ന് വിശ്വജിത് യാഗവും സമ്പാദിച്ചു; പിന്നെ സർവ്വവിധം സുരക്ഷിതവും വിധിപൂർണ്ണവുമായ അനവധി വാജപേയ യാഗങ്ങളാൽ യജ്ഞപുരുഷനായ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു. ധനദാനങ്ങളാൽ ബ്രാഹ്മണരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, തന്റെ ആചാര്യൻ കണ്വമുനിക്കു നിർമല ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണത്തിൽ നിർമ്മിച്ച ആയിരം പദ്മങ്ങൾ സമർപ്പിച്ചു.
Verse 13
अलंकृतान् राजमानान् सर्वरत्नैर्मनोहरै:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ മനോഹര രത്നങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് അവ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 14
हैरण्यानश्चान् द्विरदान् रथानुष्टानजाविकम् | दासीदासं धन धान्यं गा: सवत्सा: पयस्विनी:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—(അവൻ ദാനം ചെയ്തു) സ്വർണ്ണവും സ്വർണ്ണനിധികളും, ആനകളും, രഥങ്ങളും, ഒട്ടകങ്ങളും, ആട്-ചെമ്മരിയാട് കൂട്ടങ്ങളും; ദാസീദാസന്മാർ; ധനവും ധാന്യവും; കൂടാതെ കിടാക്കളോടുകൂടി പാൽ നിറഞ്ഞ പശുക്കളും.
Verse 15
ग्रामान् गृहांश्व क्षेत्राणि विविधांश्व॒ परिच्छदान् । कोटीशतायुतांश्वैव ब्राह्मणेभ्यो हमन्यत
നാരദൻ പറഞ്ഞു— അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണർക്കായി ഗ്രാമങ്ങൾ, വീടുകൾ, നാനാവിധ കൃഷിഭൂമികൾ, വിവിധ ഗൃഹോപകരണങ്ങൾ എന്നിവ വേർതിരിച്ച് നിശ്ചയിച്ചു; കൂടാതെ നൂറുകണക്കിന് കോടികളും അയുതങ്ങളും തുല്യമായ ദാനസമ്പത്ത് അർപ്പിച്ചു।
Verse 16
चक्रवर्ती हृदीनात्मा जितारिहाजित: परै: | शत्रुविजयी
നാരദൻ പറഞ്ഞു— ചക്രവർത്തിയായ ഭരതൻ, ഹൃദയം ദൃഢമായവൻ, ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ, ശത്രുവിജയി, മറ്റുള്ളവർക്ക് അജേയൻ, ഒരിക്കലും ദീനമാകാത്തവൻ— ബ്രാഹ്മണർക്കു മഹാദാനങ്ങൾ നൽകി. രത്നാഭൂഷിതവും കാന്തിമാനുമായ സ്വർണശോഭയുള്ള കുതിരകൾ; ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ; ആടുകളും ചെമ്മരിയാടുകളും; ദാസന്മാരും ദാസിമാരും; ധനവും ധാന്യവും; കിടാക്കളോടുകൂടിയ പാലുതരുന്ന പശുക്കൾ; ഗ്രാമങ്ങൾ, വീടുകൾ, കൃഷിഭൂമികൾ; നാനാവിധ വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ; കൂടാതെ അപാരമായ സ്വർണമുദ്രകളുടെ നിധിയും അർപ്പിച്ചു।
Verse 17
पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्वैत्येत्युदाहरत्
നാരദൻ പറഞ്ഞു— നിനക്കു പുത്രനേക്കാൾ പുണ്യകരമായതു മറ്റൊന്നുണ്ട്; അതുകൊണ്ട് പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്. യജ്ഞം ചെയ്യാത്തവനും ദക്ഷിണ നൽകാത്തവനും ‘അയജ്വൻ’ ‘അദക്ഷിണൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു— അങ്ങനെ ഉദാഹരണമായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു।
Verse 67
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमनन््युवधपर्वमें षोडशराजकीयो- पाख्यानविषयक सरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തെ അഭിമന്യുവധപർവത്തിൽ, ഷോഡശരാജകീയോപാഖ്യാനവിഷയകമായ അഷ്ടഷഷ്ടിതമ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 68
वैत्य सुंजय! चारों कल्याणकारी गुणोंमें वे तुमसे बढ़-चढ़कर थे और तुम्हारे पुत्रसे भी अधिक पुण्यात्मा थे। जब वे भी मृत्युसे बच न सके, तब दूसरे कैसे बच सकते हैं? अतः तुम यज्ञ और दान-दक्षिणासे रहित अपने पुत्रके लिये शोक न करो। ऐसा नारदजीने कहा ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഓ സഞ്ജയാ! നാലു കല്യാണഗുണങ്ങളിലും അവർ നിന്നേക്കാൾ മേന്മയുള്ളവർ; നിന്റെ പുത്രനേക്കാൾ പോലും പുണ്യാത്മാക്കൾ. അവർ പോലും മരണത്തെ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവർ എങ്ങനെ രക്ഷപ്പെടും? അതിനാൽ യജ്ഞവും ദാന-ദക്ഷിണയും ഇല്ലാത്ത നിന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്।
Verse 123
समागम्य द्विजै: सार्ध सेन्द्रैदेवै: समुच्छित: । इन्द्र आदि देवताओंने वहाँ ब्राह्मणोंक साथ मिलकर राजा भरतके यज्ञमें सोनेके बने हुए सौ व्याम (चार सौ हाथ) लंबे सुवर्णमय यूपका आरोपण किया
അവിടെ ദ്വിജബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം സമാഗമിച്ച ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ രാജാവ് ഭരതന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ശതവ്യാമം (ഏകദേശം നാലുനൂറ് മുഴം) നീളമുള്ള സ്വർണമയമായ യൂപം ഉയർത്തി സ്ഥാപിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical dilemma of kṣātra-dharma: how a principal defender responds when massed forces and commanders attempt annihilation—balancing protection of allies and chariot integrity with the necessity of decisive, escalating countermeasures.
Operational clarity after shock is portrayed as essential: counsel (Kṛṣṇa’s reassurance), rapid reassessment, and targeted action against command nodes can restore initiative even when a force is temporarily overwhelmed.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-significance is conveyed indirectly through exemplified consequences of leadership, morale, and the cascading effects of commander losses within coalition warfare.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.