Adhyaya 6
द्रोणसेनापत्यं, व्यूहविन्यासः, उत्पातदर्शनं, आरम्भयुद्धम् (Droṇa’s Command, Battle-Formations, Omens, and Opening Engagement)
Upa-parva: Droṇābhiṣeka (Appointment of Droṇa and Battle-Array Accounts)
Saṃjaya reports that Droṇa, having obtained the office of senāpati, advances after arranging the Kaurava host. The right wing is held by Jayadratha (Saindhava), the Kaliṅga leader, and Vikarna; Śakuni rides with Gāndhāra forces, while Kṛpa, Kṛtavarmā, Citraseṇa, Viviṃśati and others protect the left. Additional allied groupings—Kāmbojas led by Sudakṣiṇa, along with Śakas and Yavanas—are positioned as supporting elements; other regional contingents are enumerated to indicate breadth of mobilization. Karṇa, celebrated as Rādheya/Vaikartana, advances prominently, and Kaurava morale rises with claims about his battlefield efficacy. The text then contrasts vyūha doctrine: the Kauravas adopt a śakaṭa-vyūha designed by Droṇa, while the Pāṇḍavas deploy a krauñca-vyūha attributed to Dharmarāja Yudhiṣṭhira. At the head of the Pāṇḍava formation stand Arjuna with the Vānaradhvaja and Kṛṣṇa with Sudarśana, presented as concentrated ‘tejas’ on a single chariot. Karṇa and Arjuna visually appraise one another as mutual adversaries. As Droṇa moves, the battlefield is marked by severe utpātas: dust obscuring the sky, unnatural ‘rain’ imagery of gore and fragments, predatory birds circling, jackals crying, a blazing meteor, and a solar halo with thunder and lightning—conventional epic indicators of mass mortality. Combat begins with intense reciprocal arrow exchanges; Droṇa presses the Pāṇḍava–Sṛñjaya line with divyāstras, scattering formations. Dhṛṣṭadyumna (Yājñaseni/Pārṣata) counters with his own arrow-storms, briefly checking Droṇa’s advance, after which Droṇa regroups and renews pressure, moving through the enemy host with the described dynamism of a whirling firebrand and a carefully engineered war-chariot.
Chapter Arc: कर्ण के वचन सुनकर दुर्योधन सभा-सम राजा-समुदाय के बीच द्रोणाचार्य की ओर मुड़ता है—अब युद्ध की दिशा बदलने के लिए उसे एक ऐसे सेनापति की आवश्यकता है, जिसके नाम मात्र से पाण्डवों का उत्साह डगमगा जाए। → दुर्योधन द्रोण की महत्ता को क्रमशः गिनाता है—कुल-श्रेष्ठता, श्रुति-ज्ञान, आयु, बुद्धि, वीर्य, दाक्ष्य, अजेयता, अर्थ-नीति और तप-बल; फिर उपमाओं की माला से उन्हें सर्वोच्च ठहराता है (वसिष्ठ, सूर्य, धर्मराज, इन्द्र, कुबेर आदि के समान)। यह प्रशंसा केवल स्तुति नहीं, एक राजनीतिक आग्रह है: भीष्म के बाद कौरव-सेना को नया ध्रुव चाहिए। → दुर्योधन का निर्णायक वचन—यदि द्रोण सेनापति बनें तो वह युधिष्ठिर को ‘सानुबन्धं सबान्धवम्’ सहित जीत लेने का दावा करता है; साथ ही संकेत देता है कि द्रोण को अग्रगामी देखकर अर्जुन भी प्रहार करेगा। इसी क्षण सभा में सिंहनाद उठता है और राजागण ‘जय’ कहकर द्रोण के अभिषेक-सम समर्थन में एकमत हो जाते हैं। → राजाओं और सैनिकों की हर्ष-ध्वनि के बीच द्रोण को दुर्योधन के आगे रखकर प्रार्थना की जाती है; द्रोण दुर्योधन से प्रत्युत्तर देने के लिए वचन आरम्भ करते हैं—सेनापतित्व की स्वीकृति/शर्तों की ओर कथा बढ़ती है। → द्रोण का उत्तर क्या होगा—क्या वे सेनापति बनकर अर्जुन-वध/युधिष्ठिर-जय की प्रतिज्ञा को स्वीकार करेंगे, और किस मूल्य पर?
Shlokas
Verse 1
/ अप ह< बक। ] अत काए: षष्ठो 5 ध्याय: दुर्योधनका द्रोणाचार्यसे सेनापति होनेके लिये प्रार्थना करना संजय उवाच कर्णस्य वचन श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमत्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കർണ്ണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, അപ്പോൾ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ സൈന്യത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിന്നിരുന്ന ആചാര്യ ദ്രോണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 2
दुर्योधन उवाच वर्णश्रैष्ठयात् कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया । वीर्याद् दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात्
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—വർണശ്രേഷ്ഠത, ഉന്നതകുലജന്മം, ശാസ്ത്രശ്രവണം, വയസ്സിന്റെ പാക്വത, ബുദ്ധി; വീര്യം, ദക്ഷത, അജേയത്വം, അർത്ഥജ്ഞാനം, നയം, വിജയം—ഇവയാൽ മനുഷ്യന്റെ ശ്രേഷ്ഠത തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
Verse 3
तपसा च कृतज्ञत्वाद वृद्ध: सर्वगुणैरपि । युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते
തപസ്സും കൃതജ്ഞതയും ജ്യേഷ്ഠതയും മറ്റു സകല ഗുണങ്ങളും കൊണ്ടു സമ്പന്നനായ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് നിങ്ങളോടു തുല്യമായ യോഗ്യരക്ഷകൻ; ഈ രാജാക്കന്മാരിൽ നിങ്ങളെപ്പോലെ മറ്റൊരു രക്ഷകൻ ഇല്ല.
Verse 4
स भवान् पातु नः सर्वान् देवानिव शतक्रतुः । भवन्नेत्रा: पसजउ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम
ശതക്രതു ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരെ കാക്കുന്നതുപോലെ, നിങ്ങൾ ഞങ്ങളെയെല്ലാവരെയും കാക്കണമേ. ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിലേക്ക് കടക്കാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 5
इस प्रकार श्रीमह्गाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णवाक्यविषयक पॉचवाँ अध्याय पूरा हुआ
രുദ്രന്മാരിൽ കപാലി (ശിവൻ) പോലെയും, വസുക്കളിൽ പാവക (അഗ്നി) പോലെയും, യക്ഷന്മാരിൽ കുബേരൻ പോലെയും, മരുത്തുകളിൽ വാസവൻ (ഇന്ദ്രൻ) പോലെയും—നിങ്ങൾ അഗ്രഗണ്യനാണ്.
Verse 6
वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्कर: । पितृणामिव धर्मेन्द्रो यादसामिव चाम्बुराट्,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि द्रोणप्रोत्साहने षष्ठो5ध्याय: ।।
ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ വസിഷ്ഠൻ പോലെ, തേജസ്സുള്ളവരിൽ ഭാസ്കരൻ പോലെ, പിതൃകളിൽ ധർമേന്ദ്രൻ (യമൻ) പോലെ, ജലചരങ്ങളിൽ സമുദ്രരാജൻ പോലെ—അങ്ങനെ തന്നെയാണ് നിങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ദ്രോണപർവത്തിനകത്തുള്ള ദ്രോണാഭിഷേകപർവത്തിൽ ദ്രോണനെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്ന ആറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 7
नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशना: । श्रेष्ठ: सेनाप्रणेतृणां स नः सेनापतिर्भव
നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ശശി (ചന്ദ്രൻ) പോലെ, ദിതിജന്മാരിൽ ഉശനാ (ശുക്രാചാര്യൻ) പോലെ, സേനാനായകരിൽ നിങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠൻ. അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ സേനാപതിയാകുക.
Verse 8
रुद्रोंमें शंकर, वसुओंमें पावक, यक्षोंमें कुबेर, देवताओंमें इन्द्र, ब्राह्मणोंमें वसिष्ठ, तेजोमय पदार्थोमें भगवान् सूर्य, पितरोंमें धर्मराज, जलचरोंमें वरुणदेव, नक्षत्रोंमें चन्द्रमा और दैत्योंमें शुक्राचार्यके समान आप समस्त सेनानायकोंमें श्रेष्ठ हैं; अतः हमारे सेनापति होइये ।।
രുദ്രന്മാരിൽ ശങ്കരൻ, വസുക്കളിൽ പാവകൻ, യക്ഷന്മാരിൽ കുബേരൻ, ദേവന്മാരിൽ ഇന്ദ്രൻ, ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ വസിഷ്ഠൻ, തേജോമയങ്ങളിൽ ഭഗവാൻ സൂര്യൻ, പിതൃകളിൽ ധർമ്മരാജൻ, ജലചരങ്ങളിൽ വരുണദേവൻ, നക്ഷത്രങ്ങളിൽ ചന്ദ്രൻ, ദൈത്യന്മാരിൽ ശുക്രാചാര്യൻ—ഇവരെപ്പോലെ തന്നെ, സകല സേനാനായകരിലും നിങ്ങൾ ശ്രേഷ്ഠൻ; അതിനാൽ ഞങ്ങളുടെ സേനാപതിയാകുക. ഹേ അനഘാ! എന്റെ പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനകൾ നിങ്ങളുടെ അധീനത്തിലിരിക്കട്ടെ. അവയോടെ ശത്രുവിനെതിരെ വ്യൂഹങ്ങൾ നിരത്തി, ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ എന്റെ വിരോധികളെ നശിപ്പിക്കൂ.
Verse 9
प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकि: । अनुयास्यामहे त्वाजी सौरभेया इवर्षभम्
ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ പാവകി (കാർത്തികേയൻ) പോകുന്നതുപോലെ, നിങ്ങൾ ഞങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ പോകുക. സൌരഭേയ കാളക്കുട്ടികൾ വൃഷഭത്തെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും നിങ്ങളെ പിന്തുടരും.
Verse 10
उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन् धनु: । अग्रेभवं त्वां तु दृष्टवा नार्जुन: प्रहरिष्यति
ഉഗ്രധനുസ്സുള്ള മഹാധനുർധരനായ അർജുനൻ തന്റെ ദിവ്യധനുസ്സിനെ മുഴക്കിച്ചാലും—അഗ്രഗാമിയായ സേനാപതിയായി മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന നിങ്ങളെ കണ്ടാൽ പ്രഹരിക്കുകയില്ല.
Verse 11
ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् | जेष्यामि पुरुषव्यात्र भवान् सेनापतियदि
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പുരുഷസിംഹാ! നിങ്ങൾ എന്റെ സേനാപതിയായാൽ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ അവന്റെ അനുബന്ധികളോടും ബന്ധുക്കളോടും, അവന്റെ സഹോദരന്മാരോടും സഗബന്ധങ്ങളോടും കൂടി, ഞാൻ നിശ്ചയമായി ജയിക്കും।
Verse 12
संजय उवाच एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपा: । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദുര്യോധനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും മഹാസിംഹനാദം മുഴക്കി, നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ഹർഷം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ദ്രോണനോട് പറഞ്ഞു—“ആചാര്യാ! നിങ്ങള്ക്ക് ജയമാകട്ടെ.”
Verse 13
सैनिकाश्न मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् दुर्योधन पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद् यश: । दुर्योधनं ततो राजन् द्रोणो वचनमब्रवीत्
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മറ്റു സൈനികരും ആനന്ദത്തോടെ, ദുര്യോധനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, മഹായശസ്സിനെ ആഗ്രഹിച്ച്, ദ്വിജോത്തമനായ ദ്രോണനെ പുകഴ്ത്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന്, രാജാവേ, ദ്രോണൻ ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Frequently Asked Questions
Droṇa’s role as guru and as state-commander creates a structural dharma-tension: the chapter frames his duty to execute Kaurava strategy despite prior pedagogical bonds, showing how institutional obligation can override personal affiliation in wartime governance.
The passage teaches that outcomes are shaped not only by individual heroics but by formation logic—frontage control, flank security, and concentration of elite assets—illustrated by Droṇa’s engineered array and Yudhiṣṭhira’s counter-array anchored by Arjuna–Kṛṣṇa.
No explicit phalaśruti appears here; instead, meta-significance is conveyed through utpāta imagery and narrative framing, signaling the gravity of actions and the interpretive weight of consequences within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.