Adhyaya 54
Omens and Consolation after Loss; Reaffirmation of the Saindhava Punishment Vow (उत्पात-दर्शनम्, आश्वासन-वाक्यानि, प्रतिज्ञा-स्थैर्यम्)
Upa-parva: Saindhava-vadha-pratijñā (Episode of the vow to punish Jayadratha and the omens of escalation)
Saṃjaya reports that Vāsudeva (Kṛṣṇa) and Dhanaṃjaya (Arjuna), afflicted by grief and distress, pass the night without sleep. The devas, perceiving Nara-Nārāyaṇa’s wrath, become anxious about imminent developments. A sequence of ominous phenomena is described: harsh winds, solar portents, dry lightning with thunder, trembling of the earth with mountains and forests, and agitation of oceans against their usual course. Disorder appears among animals and vehicles, and the army is unsettled upon hearing the formidable vow of Savyasācin. Arjuna instructs Kṛṣṇa to console Subhadrā together with the daughter-in-law; Kṛṣṇa proceeds to Arjuna’s residence and offers dharmic consolation, emphasizing the kṣatriya ideal of a fitting heroic death and the attainment of exalted worlds through valor and virtue. He further asserts that Saindhava (Jayadratha), characterized as culpable for the killing of the young, will not escape by dawn—even with extraordinary allies—predicting the severing of his head in battle and urging the bereaved to become steady and free from lamentation.
Chapter Arc: Narada recounts to the king a startling origin-tale: the very power that ends all lives—Mṛtyu—once stood as a trembling supplicant before Brahmā, crushed by the burden of her appointed work. → Mṛtyu, bowed like a bent creeper, confesses fear of adharma and grief at the thought of severing beloved bonds—sons, friends, brothers, parents, spouses. She undertakes ghora tapas across famed tīrthas (Puṣkara, Gokarṇa, Naimiṣa, Malaya), seeking a way to perform her cosmic duty without sin. Brahmā instructs her toward a dharmic mode of dissolution: abandon kāma and krodha, and let adharma itself become the slayer of the false-lived. → The decisive turning: Mṛtyu, after intense austerity and repeated prostrations, accepts Brahmā’s command as a head-borne vow—agreeing to become the instrument of cosmic order, not personal cruelty—so that beings fall by their own unrighteousness rather than by her malice. → Brahmā grants boons and assurances: divine supports (Lokapālas, Yama, and various vyādhis) will aid her; she will be freed from taint, become stainless (virajā), and gain renown for executing dissolution as dharma’s function. Mṛtyu, pacified, takes up her office under this moral architecture. → The narrative leaves a lingering question: when death comes, is it Mṛtyu’s hand—or one’s own kāma, krodha, and adharma—that truly strikes?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल २३३६ “लोक हैं) भीस्न्आा+ज (2) आमने चतु:पञ्चाशत्तमो< ध्याय: मृत्युकी घोर तपस्या
ദുഃഖം മാറ്റിവെച്ച് ആ അബല തന്റെ മനസ്സിനെ പ്രജാപതി (ബ്രഹ്മാവ്) യിൽ മാത്രം ഉറപ്പിച്ചു. പിന്നെ കൈകൂപ്പി വീണ്ടും പറഞ്ഞു—കുനിഞ്ഞ വള്ളി വീണ്ടും ഉയരുന്നതുപോലെ.
Verse 2
नारदजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर वह अबला अपने भीतर ही उस दुःखको दबाकर झुकायी हुई लताके समान विनम्र हो हाथ जोड़कर ब्रह्माजीसे बोली ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിനുശേഷം ആ അശക്തയായവൾ ഉള്ളിലെ ദുഃഖം അമർത്തി, കുനിഞ്ഞ വള്ളിപോലെ വിനീതയായി, കൈകൂപ്പി ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു. മൃത്യു പറഞ്ഞു—വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ പ്രജാപതേ! നീ എന്നെ ഇത്തരമൊരു സ്ത്രീരൂപത്തിൽ എന്തുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ചു? ഞാൻ അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ ആ ക്രൂരവും അനർത്ഥകരവുമായ കർമ്മം എങ്ങനെ ചെയ്യുമ്?
Verse 3
बिभेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगवन् प्रभो । प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्व भ्रातृन् मातृ: पितृन् पतीन्
ഞാൻ സത്യമായും അധർമ്മത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു. ഭഗവൻ, പ്രഭോ! പ്രസാദിക്കണമേ—പ്രിയരായ പുത്രന്മാർ, സമവയസ്ക സുഹൃത്തുകൾ, സഹോദരന്മാർ, മാതാക്കൾ, പിതാക്കൾ, ഭർത്താക്കൾ എന്നിവർക്കായി.
Verse 4
कृपणानां हि रुदतां ये पतन्त्यश्रुबिन्दव:
ദീനർ കരയുമ്പോൾ വീഴുന്ന കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ വ്യർത്ഥമല്ല.
Verse 5
यमस्य भवन देव गच्छेयं न सुरोत्तम,देव! सुरश्रेष्ठ लोकपितामह! मैं शरीर और मस्तकको झुकाकर, हाथ जोड़कर विनीतभावसे आपकी शरणागत होकर केवल इसी अभिलाषाकी पूर्ति चाहती हूँ कि मुझे यमराजके भवनमें न जाना पड़े
ദേവാ, സുരോത്തമാ! എനിക്ക് യമന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോകേണ്ടിവരാതിരിക്കണമേ—ഇതേ എന്റെ അപേക്ഷ.
Verse 6
कायेन विनयोपेता मूर्थ्नोदग्रनखेन च । एतदिच्छाम्यहं काम॑ त्वत्तो लोकपितामह
ശരീരത്തോടെ വിനയത്തോടെ, തല കുനിച്ച്, കൈകൂപ്പി—ലോകപിതാമഹാ! ഞാൻ നിന്നോട് ഈ ഒരേയൊരു ആഗ്രഹം അപേക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 7
इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर । प्रदिशेमं वरं देव त्वं महां भगवन् प्रभो,प्रजेश्वर! मैं आपकी कृपासे तपस्या करना चाहती हूँ। देव! भगवन्! प्रभो! आप मुझे यही वर प्रदान करें
പ്രജേശ്വരാ! നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ ഞാൻ തപസ്സു ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദേവാ! ഭഗവൻ! മഹാപ്രഭോ! എനിക്ക് ഇതേ വരം പ്രസാദിക്കണമേ.
Verse 8
त्वया हरक्ता गमिष्यामि धेनुकाश्रममुत्तमम् | तत्र तप्स्थे तपस्तीव्रं तवैवाराधने रता,आपकी आज्ञा लेकर मैं उत्तम धेनुकाश्रमको चली जाऊँगी और वहाँ आपकी ही आराधनामें तत्पर रहकर कठोर तपस्या करूँगी
നിങ്ങളുടെ അനുമതി നേടി ഞാൻ ഉത്തമമായ ധേനുകാശ്രമത്തിലേക്ക് പോകും; അവിടെ നിങ്ങളെ മാത്രം ആരാധിക്കുന്നതിൽ ലീനയായി കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്യും.
Verse 9
न हि शक्ष्यामि देवेश प्राणान् प्राणभृतां प्रियान् हर्तु विलपमानानामधमदिभिरक्ष माम्,देवेश्वर! मैं रोते-विलखते प्राणियोंके प्यारे प्राणोंका अपहरण नहीं कर सकूँगी, आप इस अधर्मसे मुझे बचावें
ദേവേശ്വരാ! കരഞ്ഞ് വിലപിക്കുന്ന ജീവികളുടെ പ്രിയമായ പ്രാണനെ ഞാൻ അപഹരിക്കാൻ കഴിയില്ല; ഈ അധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
Verse 10
ब्रह्मोवाच मृत्यो संकल्पितासि त्वं प्रजासंहारहेतुना । गच्छ संहर सर्वस्त्विं प्रजा मा ते विचारणा
ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മൃത്യുവേ! പ്രജാസംഹാരത്തിനായിട്ടാണ് ഞാൻ സംकल्पപൂർവം നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ചത്. പോകുക; സർവ്വ പ്രജകളെയും സംഹരിക്കുക; നിന്റെ മനസ്സിൽ മറുവിചാരം ഉദിക്കരുത്.
Verse 11
भविता त्वेतदेवं हि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् | भव त्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम,यह बात इसी प्रकार होनेवाली है। इसमें कभी कोई परिवर्तन नहीं हो सकता। तू लोकमें निन्दित न हो, मेरी आज्ञाका पालन कर
ഇത് ഇങ്ങനെ തന്നെയാകും; ഇതൊരിക്കലും മറ്റെങ്ങനെ ആകുകയില്ല. അതിനാൽ ലോകത്തിൽ നിന്ദിതയാകാതെ, എന്റെ വചനം അനുഷ്ഠിക്കൂ.
Verse 12
नारद उवाच एवमुक्ता भवत् प्रीता प्राउ्जलिर्भगवन्मुखी । संहारे नाकरोद् बुद्धि प्रजानां हितकाम्यया
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ അരുളിയപ്പോൾ അവൾ ഹൃദയം നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ ഭഗവാനെ അഭിമുഖീകരിച്ച് കൈകൂപ്പി നിന്നു; എന്നാൽ പ്രജകളുടെ ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച് സംഹാരകാര്യത്തിൽ മനസ്സു വെച്ചില്ല.
Verse 13
तृष्णीमासीत् तदा देव: प्रजानामीश्ररेश्वर: । प्रसाद चागमत् क्षिप्रमात्मनैव प्रजापति:
അപ്പോൾ പ്രജാധിപന്മാരുടെയും അധിപനായ ദേവഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് മൗനമായി. തുടർന്ന് പ്രജാപതി സ്വാന്തഃസംയമം കൊണ്ടുതന്നെ വേഗത്തിൽ പ്രസാദവും ശാന്തിയും പ്രാപിച്ചു.
Verse 14
स्मयमानश्न देवेशो लोकान् सर्वानवेक्ष्य च । लोकास्त्वासन् यथापूर्व दृष्टास्तेनापमन्युना
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ദേവേശ്വരൻ ബ്രഹ്മാവ് പുഞ്ചിരിയോടെ സർവലോകങ്ങളെയും അവലോകനം ചെയ്തു. അപമന്യു ക്രോധരഹിതമായ മനസ്സോടെ അവയെ കണ്ടപ്പോൾ ലോകങ്ങൾ മുൻപുപോലെ തന്നെ—വീണ്ടും സമൃദ്ധമായി—പ്രത്യക്ഷമായി.
Verse 15
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते । सा कन्यापि जगामाथ समीपात् तस्य धीमतः,उन अपराजित भगवान् ब्रह्माका रोष निवृत्त हो जानेपर वह कन्या भी उन परम बुद्धिमान देवेश्वरके निकटसे अन्यत्र चली गयी
ആ അപരാജിതനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചപ്പോൾ, ആ കന്യയും ആ പരമബുദ്ധിമാനായ ദേവേശ്വരന്റെ സമീപം വിട്ട് മറ്റിടത്തേക്ക് പോയി.
Verse 16
अपसत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा । त्वरमाणा च राजेन्द्र मृत्युर्थेनुकमभ्यगात्
രാജേന്ദ്രാ! അന്ന് പ്രജാസംഹാരത്തെക്കുറിച്ച് യാതൊരു അസത്യപ്രതിജ്ഞയും ചെയ്യാതെ മൃത്യു അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി, അതിവേഗം ധേനുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി.
Verse 17
सा तत्र परमं तीव्र चचार व्रतमुत्तमम् । सा तदा होकपादेन तस्थौ पद्मानि षोडश
അവൾ അവിടെ പരമതീവ്രവും ഉത്തമവുമായ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ അവൾ ഒരു പാദത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നുകൊണ്ട് പതിനാറു പദ്മ-കാലം വരെ തപസ്സിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 18
पज्च चाब्दानि कारुण्यात् प्रजानां तु हितैषिणी । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्य: प्रियेभ्य: संनिवर्त्य सा
കരുണയാൽ, പ്രജകളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് അവൾ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ പ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് പിൻവലിച്ചു; അഞ്ചു വർഷം കഠിനവും ഉത്തമവുമായ വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 19
ततस्त्वेकेन पादेन पुनरन्यानि सप्त वै । तस्थौ पद्मानि षट् चैव सप्त चैकं च पार्थिव,नरेश्वर! तदनन्तर पुनः अन्य इक्कीस पद्म वर्षोतक वह एक पैरसे खड़ी होकर तपस्या करती रही
അതിനുശേഷം അവൾ ഒരു പാദത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ട് വീണ്ടും ഏഴ് കാലം തപസ്സിൽ സ്ഥിരയായി. ഹേ നരാധിപാ! പിന്നെ അവൾ ക്രമമായി ആറു പദ്മ-കാലം, തുടർന്ന് ഏഴ് പദ്മ-കാലം, ഒടുവിൽ ഒരു പദ്മ-കാലം—ഓരോ ഘട്ടവും അചഞ്ചലനിശ്ചയത്തോടെ സഹിച്ച് തപസ്സിൽ നിലനിന്നു.
Verse 20
ततः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा | पुनर्गत्वा ततो नन््दां पुण्यां शीतामलोदकाम्
അതിനുശേഷം, പ്രിയമേ! അവൾ പദ്മങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പ്രദേശത്ത് മൃഗങ്ങളോടൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചു. പിന്നെ അവിടെ നിന്ന് വീണ്ടും പുണ്യമായ നന്ദാ നദിയിലേക്കു പോയി; അതിന്റെ ജലം ശീതളവും നിർമ്മലവും ആയിരുന്നു.
Verse 21
धारयित्वा तु नियमं नन्दायां वीतकल्मषा
നന്ദാ നദിയിൽ നിയമങ്ങൾ ദൃഢമായി അനുഷ്ഠിച്ചതിനാൽ അവൾ കല്മഷരഹിതയായി. തുടർന്ന് വ്രത-നിയമങ്ങളാൽ സമുപേതയായി അവൾ ആദ്യം പുണ്യമായ കൗശികീ നദീതീരത്തിലേക്കു പോയി; അവിടെ വായുവും ജലവും മാത്രമാഹാരമാക്കി വീണ്ടും കഠിനമായ തപസ് ആരംഭിച്ചു.
Verse 22
सा पूर्व कौशिकीं पुण्यां जगाम नियमैधिता । तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुन:
നിയമാനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ ദൃഢയായ അവൾ ആദ്യം പുണ്യമായ കൗശികീ നദീതീരത്തേക്കു പോയി. അവിടെ വായുവും ജലവും മാത്രമാഹാരമാക്കി വീണ്ടും കഠിന വ്രത-നിയമങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 23
पज्चगज्जासु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च । तपोविशेषैर्बहुभि: कर्षयद् देहमात्मन:,उस पवित्र कन्याने पंचगंगामें तथा वेतसवनमें बहुत-सी भिन्न-भिन्न तपस्याओंद्वारा अपने शरीरको अत्यन्त दुर्बल कर दिया
ആ പുണ്യവതിയായ കന്യ പഞ്ചഗംഗാ തീർത്ഥത്തിലും വേതസവനങ്ങളിലും വസിച്ച്, അനേകംവിധ പ്രത്യേക തപസ്സുകളാൽ സ്വന്തം ദേഹം അത്യന്തം ക്ഷീണിപ്പിച്ചു.
Verse 24
ततो गत्वा तु सा गड़ां महामेरुं च केवलम् । तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्रणायामपरायणा
അതിനുശേഷം അവൾ ഗംഗാതീരത്തേക്കും, ഒറ്റയ്ക്കായി മഹാമേരുവിന്റെ ശിഖരത്തേക്കും പോയി. അവിടെ പ്രാണായാമത്തിൽ പരമമായി ലീനയായി, കല്ലുപോലെ നിശ്ചലമായി നിന്നു.
Verse 25
पु]नर्हिमवतो मूर्थ्नि यत्र देवा: पुरायजन् । तत्राड़ुगुछ्ेन सा तस्थौ निखर्व परमा शुभा
പിന്നെയും അവൾ ഹിമവത്തിന്റെ ശിഖരത്തിലേക്ക്—പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാർ യജ്ഞം ചെയ്തിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക്—പോയി. അവിടെ പരമശുഭലക്ഷണയായ ആ കന്യ ഒരു നിഖർവ വർഷങ്ങൾ മുഴുവൻ അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ ബലത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
Verse 26
पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा । अपाकर्षत् स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियै:
അതിനുശേഷം പുഷ്കരം, ഗോകർണം, നൈമിഷാരണ്യം, കൂടാതെ മലയപർവ്വതം എന്നിവിടങ്ങളിൽ വസിച്ച്, മനസ്സിന് പ്രിയമായ നിയമങ്ങളാൽ അവൾ സ്വന്തം ദേഹം അത്യന്തം ക്ഷീണിപ്പിച്ചു.
Verse 27
अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे | तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मत:
മറ്റൊരു ദേവതയിലേക്കും മനസ്സു തിരിക്കാതെ അവൾ നിത്യവും പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനോടു ദൃഢഭക്തിയോടെ നിലകൊണ്ടു. പിതാമഹന്റെ സന്നിധിയിൽ സേവയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ധർമ്മാചരണത്തിലൂടെ അവനെ സന്തുഷ്ടനാക്കി.
Verse 28
ततस्तामब्रवीत् प्रीतो लोकानां प्रभवो5व्यय: । सौम्येन मनसा राजन प्रीत: प्रीतमनास्तदा
അപ്പോൾ ലോകങ്ങളുടെ ഉത്ഭവകാരണമാകുന്ന അവ്യയനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാ അന്തരത്തിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, സൗമ്യമനസ്സോടെ സ്നേഹപൂർവ്വം അവളോടു പറഞ്ഞു—
Verse 29
मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह । ततोअब्रवीत् पुनर्मुत्युर्भगवन्तं पितामहम्,“मृत्यो! तू किसलिये इस प्रकार अत्यन्त कठोर तपस्या कर रही है?” तब मृत्युने भगवान् पितामहसे फिर इस प्रकार कहा--
“ഹേ മൃത്യുവേ! നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇങ്ങനെ അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്നത്?” എന്ന് ചോദിച്ചതിനുശേഷം, മൃത്യു വീണ്ടും ഭഗവാൻ പിതാമഹനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
Verse 30
नाहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाशक्षाक्रोशतीस्तथा । एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो,“देव! प्रभो! सर्वेश्वर! मैं आपसे यही वर पाना चाहती हूँ कि मुझे रोती-चिल्लाती हुई स्वस्थ प्रजाओंका वध न करना पड़े
“ഹേ ദേവാ! ഹേ പ്രഭോ! ഹേ സർവേശ്വരാ! ഞാൻ പ്രജകളെ വധിക്കുകയില്ല—വിശേഷിച്ച് ക്ഷതം കൂടാതെ കരഞ്ഞു നിലവിളിക്കുന്നവരെ. പ്രഭോ, നിന്നിൽ നിന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വരം ഇതുതന്നെ.”
Verse 31
अधर्मभयभीतास्मि ततो5हं तप आस्थिता | भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय,“महाभाग! मैं अधर्मके भयसे बहुत डरती हूँ, इसीलिये तपस्यामें लगी हुई हूँ। अविनाशी परमेश्वर! मुझ भयभीत अबलाको अभय-दान दीजिये
“ഹേ മഹാഭാഗാ! അധർമ്മഭയത്തിൽ ഞാൻ വിറയുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ തപസ്സിൽ ആശ്രയം തേടിയത്. ഹേ അവ്യയനായ പ്രഭോ! ഭീതയായ എനിക്ക് അഭയം നൽകണമേ.”
Verse 32
आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गति: । तामब्रवीत् ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित्
ആർത്തയും നിർദോഷയുമായ സ്ത്രീ അപേക്ഷിച്ചു—“ഞാൻ അങ്ങയുടെ ശരണം തേടുന്നു; അങ്ങേയാണ് എനിക്ക് ഗതിയും രക്ഷയും.” അപ്പോൾ ഭൂത-വർത്തമാന-ഭാവി അറിയുന്ന ദേവൻ അവളോട് മറുപടി പറഞ്ഞു—
Verse 33
अपध्यास्यन्ति मे देव मृतेष्वेभ्यो बिभेम्यहम् । भगवन्! मैं पापसे डरती हूँ। प्रभो! मुझपर प्रसन्न होइये। जब मैं लोगोंके प्यारे पुत्रों
അവൾ പറഞ്ഞു—“ദേവാ! ഈ മരിച്ചവരെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് ഭയം. ഞാൻ ജനങ്ങളുടെ പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രന്മാരെയും സുഹൃത്തുകളെയും സഹോദരന്മാരെയും മാതാക്കളെയും പിതാക്കളെയും ഭർത്താക്കളെയും സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ, അവരുടെ ബന്ധുക്കൾ—എന്റെ കൈകൊണ്ട് അവർ വീണത് കണ്ടിട്ട്—എപ്പോഴും എന്റെ നാശം തന്നെയാകും ചിന്തിക്കുക; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവരെ വളരെ ഭയപ്പെടുന്നു.” (അപ്പോൾ മറുപടി)—“ഹേ മൃത്യുവേ! ഈ പ്രജകളെ സംഹരിച്ചാലും നിനക്ക് അധർമ്മമില്ല; ഹേ ഭദ്രേ, ഞാൻ പറഞ്ഞത് ഒരുവിധത്തിലും അസത്യമാകുകയില്ല.”
Verse 34
तस्मात् संहर कल्याणि प्रजा: स्वश्चितुर्विधा: । धर्म: सनातनकश्ष त्वां सर्वथा पावयिष्यति
“അതുകൊണ്ട്, കല്യാണീ! നാലുവിധമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട സകല ജീവികളെയും—നിന്റെ സ്വന്തം ചതുര്വിധ വർഗങ്ങളെയും ഉൾപ്പെടുത്തി—സംഹരിക്ക. സനാതനധർമ്മം നിന്നെ എല്ലാതരത്തിലും പവിത്രമായി കാക്കും.”
Verse 35
लोकपालो यमश्नैव सहाया व्याधयदश्ष ते | अहं च विबुधाश्रैव पुनर्दास्थाम ते वरम्
“ലോകപാലനായ യമനും രോഗങ്ങളും—ഇവ നിന്റെ സഹായികളാണ്. ഞാനും ദേവന്മാരോടൊപ്പം നിന്നെ വീണ്ടും ഒരു വരം അനുഗ്രഹിക്കും.”
Verse 36
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम्
മഹാരാജാവേ! ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ കയ്യുകൂപ്പി, വിനയത്തോടെ ആ വിഭുവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 37
यद्येवमेतत् कर्तव्यं मया न स्याद् विना प्रभो
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഇത് സത്യമായും അങ്ങനെ തന്നെയെങ്കിൽ, പ്രഭോ, അങ്ങയെ കൂടാതെ ഈ കാര്യത്തിൽ ഞാൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല।
Verse 38
लोभ: क्रोधो<भ्यसूयेष्या द्रोहो मोहश्न देहिनाम्
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ലോഭം, ക്രോധം, വൈരഭരിതമായ അസൂയ, ഈർഷ്യ, ദ്രോഹം, മോഹം—ഇവ ദേഹധാരികളിൽ സാധാരണയായി ഉദിക്കുന്ന ദോഷങ്ങളാണ്।
Verse 39
अद्वीक्षान्योन्यपरुषा देहं भिन्द्यु: पृथग्विधा: । “लोभ, क्रोध, असूया, ईर्ष्या, द्रोह, मोह, निर्लज्जता और एक-दूसरेके प्रति कही हुई कठोर वाणी--ये विभिन्न दोष ही देहधारियोंकी देहका भेदन करें' || ३८ ई ।।
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പരസ്പരം യഥാർത്ഥമായി കാണാതെയേ ദേഹധാരികൾ പലവിധത്തിൽ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ദേഹങ്ങളെ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു. ലോഭം, ക്രോധം, അസൂയ, ഈർഷ്യ, ദ്രോഹം, മോഹം, നിർലജ്ജത, കൂടാതെ പരസ്പരം എതിരായി ഉച്ചരിക്കുന്ന കഠിനവാക്കുകൾ—ഈ വിവിധ ദോഷങ്ങളുതന്നെ ദേഹധാരികളുടെ ദേഹത്തെ കുത്തിപ്പിളർക്കുന്നു.
Verse 40
यान्यश्रुबिन्दूनि करे ममासं- स्ते व्याधय: प्राणिनामात्मजाता: । ते मारयिष्यन्ति नरान् गतासून् नाधर्मस्ते भविता मा सम भैषी:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ എന്റെ കൈയിൽ ശേഖരിച്ച നിന്റെ കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ ജീവികളുടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുതന്നെ ജനിച്ച രോഗങ്ങളായി മാറി, ജീവൻ ഇതിനകം വിട്ടുപോയ മനുഷ്യരെ നശിപ്പിക്കും. നിനക്കു അധർമ്മം വരികയില്ല; അതിനാൽ ഭയപ്പെടേണ്ട।
Verse 41
नाधर्मस्ते भविता प्राणिनां वै त्वं वै धर्मस्त्वं हि धर्मस्य चेशा । धर्म्या भूत्वा धर्मनित्या धरित्री तस्मात् प्राणान् सर्वथेमान् नियच्छ
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ജീവികളുടെ കാര്യത്തിൽ നിനക്കു അധർമ്മം വരികയില്ല. നീ തന്നെയാണ് ധർമ്മം; ധർമ്മത്തിന്റെ അധിപതിയും നീ തന്നെയാണ്. അതിനാൽ ധാർമ്മികയായി, സദാ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരമായ ധരിത്രിയായി, ഈ എല്ലാ ജീവികളുടെ പ്രാണനെ എല്ലാതരത്തിലും നിയന്ത്രിക്കയും ക്രമപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുക।
Verse 42
सर्वेषां वै प्राणिनां कामरोषौ संत्यज्य त्वं संहरस्वेह जीवान् । एवं धर्मस्त्वां भविष्यत्यनन्तो मिथ्यावृत्तान् मारयिष्यत्यधर्म:
നാരദൻ പറഞ്ഞു— കാമവും ക്രോധവും ഉപേക്ഷിച്ച്, നിയത കർത്തവ്യമായി ഇവിടെ സർവ്വജീവികളുടെ ജീവഹരണം നിർവഹിക്ക. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്ക് അക്ഷയധർമ്മം ലഭിക്കും; മിഥ്യാചാരികളെയോ അവരുടെ സ്വന്തം അധർമ്മം തന്നെയാകും നശിപ്പിക്കുക.
Verse 43
तेनात्मानं पावयस्वात्मना त्वं पापे55त्मानं मज्जयिष्यन्त्यसत्यात् । तस्मात् काम॑ रोषमप्यागतं त्वं संत्यज्यान्त: संहरस्वेति जीवान्
അതുകൊണ്ട് ധർമ്മാചരണത്തിലൂടെ നീ തന്നെ നിന്നെ ശുദ്ധീകരിക്ക. അസത്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാൽ ജീവികൾ സ്വയം പാപച്ചളിയിൽ മുങ്ങിപ്പോകും. അതിനാൽ മനസ്സിൽ ഉദിച്ച കാമവും ക്രോധവും ഉപേക്ഷിച്ച്, അന്തഃസംയമത്തോടെ ഇരിക്ക— ജീവസംഹാരകനാകരുത്.
Verse 44
नारद उवाच सा वै भीता मृत्युसंज्ञोपदेशा- च्छापाद् भीता बाढमित्यब्रवीत् तम् साच प्राणं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ त्यज्य हरत्यसक्ता
നാരദൻ പറഞ്ഞു— ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഉപദേശത്താലും, പ്രത്യേകിച്ച് അവന്റെ ശാപഭയത്താലും, ‘മൃത്യു’ എന്ന പേരുള്ള ആ സ്ത്രീ ഭീതയായി അവനോട്— “തഥാസ്തു; നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നു” എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ അന്തകാലം വന്നാൽ അവൾ കാമവും ക്രോധവും ഉപേക്ഷിച്ച്, അനാസക്തയായി, സർവ്വജീവികളുടെ പ്രാണൻ ഹരിക്കുന്നു.
Verse 45
मृत्युस्त्वेषां व्याधयस्तत्प्रसूता व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तु: । सर्वेषां च प्राणिनां प्रायणान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा निष्फलं त्वम्
ഇതുതന്നെയാണ് ജീവികളുടെ മരണം; ഇതിൽ നിന്നാണ് വ്യാധികൾ ഉദ്ഭവിച്ചത്. ‘വ്യാധി’ എന്നത് രോഗത്തിന്റെ പേരാണ്—അതുകൊണ്ട് ജീവി പീഡിതനാകുന്നു, ആരോഗ്യവും തകരുന്നു. ആയുസ്സ് തീരുമ്പോൾ സർവ്വജീവികൾക്കും പ്രാണാന്തം ഇങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു. അതിനാൽ, രാജാവേ, ഫലമില്ലാത്ത ശോകം ചെയ്യരുത്.
Verse 46
तेभ्यो5हं भगवन् भीता शरणं त्वाहमागता । भगवन! रोते हुए दीन-दुःखी प्राणियोंके नेत्रोंसे जो आँसुओंकी बूँदें गिरती हैं
നാരദൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, അവരെ ഭയന്ന് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു. ദീനദുഃഖിതരായ ജീവികളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് വീഴുന്ന കണ്ണുനീർത്തുള്ളികൾ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഉള്ളിൽ ഭയം ഉണർന്നു. ആയുസ്സിന്റെ അവസാനം ദേവന്മാരും ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടുകൂടി ജീവികളോടൊപ്പം പരലോകത്തിലേക്ക് പോയി അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു; പിന്നെ അവിടെ നിന്നുതന്നെ വീണ്ടും ഈ ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങിവരുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളും അവിടെ ചെന്നു ദൈവഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവെങ്കിലും, ഭോഗഫലം ക്ഷയിക്കുകയും കർമഫലം തീരുകയും ചെയ്താൽ, രാജസിംഹാ, മർത്ത്യരെപ്പോലെ അവർ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു.
Verse 47
वायुर्भीमो भीमनादो महौजा भेत्ता देहान् प्राणिनां सर्वगोडसौ । नो वा<<वृतिं नैव वृत्ति कदाचित् प्राप्रोत्युग्रोडनन्ततेजोविशिष्ट:
നാരദൻ പറഞ്ഞു—പ്രാണവായു ഭയങ്കരമാണ്; അതിന്റെ ഗർജ്ജനം ഭീഷണവും ശക്തി അപാരവും. അത് ജീവികളുടെ ദേഹങ്ങളെയേ ഭേദിക്കൂ; അന്തരാത്മാവിനെ അല്ല. അത് സർവ്വത്രഗാമി, ഉഗ്രപ്രഭാവശാലി, ക്ഷയമില്ലാത്ത തേജസ്സാൽ വിശിഷ്ടം; അതിന് യഥാർത്ഥത്തിൽ വരവും പോക്കും ഇല്ല—ഒരു വഴിയിലോ സ്ഥലത്തിലോ അത് ബന്ധിതമല്ല.
Verse 48
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टा- स्तस्मात् पुत्र मा शुचो राजसिंह । स्वर्ग प्राप्तो मोदते ते तनूजो नित्यं रम्यान् वीरलोकानवाप्य
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജസിംഹാ! ദേവന്മാരും ‘മർത്ത്യ’ എന്ന സംജ്ഞയാൽ തന്നെ വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട്, പുത്രാ, ശോകിക്കരുത്. നിന്റെ പുത്രൻ സ്വർഗ്ഗത്തെ പ്രാപിച്ചു; നിത്യ രമണീയമായ വീരലോകങ്ങളെ നേടി അവിടെ നിരന്തരം ആനന്ദിക്കുന്നു.
Verse 49
त्यक्त्वा दुःखं संगत: पुण्यकृद्धि- रेषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानाम् । प्राप्त काले संहरन्ती यथावत् स्वयं कृता प्राणहरा प्रजानाम्
അവൻ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് പുണ്യം സമ്പാദിച്ച ധർമ്മിഷ്ഠരുടെ കൂട്ടത്തിലേക്ക് ചേർന്നു. ജീവികൾക്കായി ഈ മരണം ദേവനിർദ്ദേശിതമാണ്; നിശ്ചിത കാലം വന്നാൽ അത് യഥോചിതമായി സംഹരിക്കുന്നു. പ്രജകളുടെ പ്രാണം കവർന്നെടുക്കുന്ന ഈ മരണത്തെ സ്വയം ബ്രഹ്മാവാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.
Verse 50
आत्मानं वै प्राणिनो घ्नन्ति सर्वे नैतान् मृत्युर्दण्डपाणिह्िनस्ति । तस्मान्मृतान् नानुशोचन्ति धीरा मृत्यु ज्ञात्वा निश्चयं ब्रह्मसृष्टम् । इत्थं सृष्टिं देवक्लृप्तां विदित्वा पुत्रान्नष्टाच्छठोकमाशु त्यजस्व
സത്യത്തിൽ എല്ലാ ജീവികളും തങ്ങളുടെ നാശം തങ്ങളേ തന്നെ വരുത്തുന്നു; ദണ്ഡം കൈവശമുള്ള വധകനുപോലെ മരണം അവരെ കൊന്നൊടുക്കുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് ധീരന്മാർ, മരണം ബ്രഹ്മാവാൽ സ്ഥാപിതമായ ഉറച്ച നിയമമാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മരിച്ചവർക്കായി വിലപിക്കാറില്ല. ഇങ്ങനെ ദൈവനിയോഗപ്രകാരം ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട സൃഷ്ടിയൊട്ടും മരണത്തിന്റെ അധീനമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, പുത്രനഷ്ടത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ശോകം ഉടൻ ഉപേക്ഷിക്ക.
Verse 51
दैपायन उवाच एतच्छुत्वार्थवद् वाक्यं नारदेन प्रकाशितम् । उवाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तथा
ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! നാരദൻ വ്യക്തമാക്കിയ ഈ അർത്ഥവത്തായ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം രാജാവ് അകമ്പനൻ തന്റെ സുഹൃത്ത് നാരദനോട് അപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 52
व्यपेतशोक: प्रीतो5स्मि भगवन्नृषिसत्तम । श्र॒त्वेतिहासं त्वत्तस्तु कृतार्थो5स्म्यभिवादये
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ, ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങളുടെ അധരങ്ങളിൽ നിന്നു ഈ പുണ്യചരിത്രം കേട്ടതോടെ എന്റെ ശോകം അകന്നു. ഞാൻ ആനന്ദിതനും കൃതാർത്ഥനും ആയി; നിങ്ങളെ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിക്കുന്നു.”
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें मृत्युवर्णणविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഋഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അമിതാത്മാവുമായ ദേവർഷി നാരദൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ നന്ദനവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ ദ്രോണപർവ്വത്തിലെ അഭിമന്യുവധപർവ്വത്തിൽ മരണവർണ്ണനവിഷയകമായ അമ്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 54
पुण्यं यशस्यं स्वर्ग्य च धन्यमायुष्यमेव च । अस्येतिहासस्य सदा श्रवर्ण श्रावणं तथा
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ഈ ഇതിഹാസം എപ്പോഴും കേൾക്കുകയും മറ്റുള്ളവർക്കു ചൊല്ലിക്കേൾപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നവന് പുണ്യം, യശസ്, സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി, ധനം, ദീർഘായുസ്സ് എന്നിവ ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ, പാണ്ഡുനന്ദനാ! സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ഉത്തമ ധൈര്യം ധരിച്ചു, അശ്രദ്ധ ഉപേക്ഷിച്ച്, കവചാദികളാൽ നന്നായി സജ്ജരായി, വേഗം വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി തയ്യാറാകുക.
Verse 55
एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्छिर । क्षत्रधर्म च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम्
ഹേ രാജാ യുധിഷ്ഠിരാ! ഈ അർത്ഥഗർഭമായ വൃത്താന്തം കേട്ട്, ക്ഷത്രധർമ്മവും ശൂരന്മാരുടെ പരമഗതിയും അറിഞ്ഞ ആ മഹാവീര്യ മഹാരഥൻ നിശ്ചിത സമയത്ത് സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ചു.
Verse 56
अभिमन्यु: परान् हत्वा प्रमुखे सर्वधन्विनाम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— മഹാധനുർധരനായ അഭിമന്യു എല്ലാ ധനുർധരന്മാരുടെയും മുൻനിരയിൽ നിന്ന് ശത്രുക്കളെ വധിച്ചു. അവൻ മുൻജന്മത്തിൽ ചന്ദ്രന്റെ പുത്രനായിരുന്നു. ആ വീര മഹാരഥൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഖഡ്ഗം, ശക്തി, ഗദ, ധനുസ്സ് എന്നിവകൊണ്ട് മുഖാമുഖം പോരാടി വീണു; ദുഃഖരഹിതനായി വീണ്ടും ചന്ദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 57
युध्यमानो महेष्वासो हत: सो$भिमुखो रणे । असिना गदया शक्त्या धनुषा च महारथ: । विरजा: सोमसूनु: स पुनस्तत्र प्रलीयते
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—മഹാധനുർധരനും മഹാരഥനും ആയ അഭിമന്യു യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുഖാമുഖം പോരാടിക്കൊണ്ടിരിക്കെ വധിക്കപ്പെട്ടു. എല്ലാ ധനുർധരരും നോക്കിനിൽക്കെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ച ശേഷം, വാൾ, ഗദ, ശക്തി, ധനുസ് എന്നിവയുടെ പ്രഹാരങ്ങൾക്കിടയിൽ അവൻ വീണു. ദുഃഖരഹിതനായി, സോമന്റെ (ചന്ദ്രന്റെ) ദീപ്തിമാൻ പുത്രൻ വീണ്ടും തന്റെ ചന്ദ്രലോകത്തിലേക്കുതന്നെ ലയിച്ചു—അവൻ വന്ന അതേ ലോകത്തിലേക്ക്।
Verse 58
तस्मात् परां धृतिं कृत्वा भ्रातृभि: सह पाण्डव | अप्रमत्त: सुसंनद्धः शीघ्र योद्धुमुपाक्रम
അതുകൊണ്ട്, ഹേ പാണ്ഡവാ! സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പരമ ധൈര്യം ധരിച്ചു, അപ്രമത്തനായി, നന്നായി സന്നദ്ധനായി, വേഗം യുദ്ധത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കു।
Verse 206
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैक॑ च सानयत् । तात! इसके बाद दस हजार पद्म वर्षोतक वह मृगोंके साथ विचरती रही, फिर शीतल एवं निर्मल जलवाली पुण्यमयी नन्दानदीमें जाकर उसके जलमें उसने आठ हजार वर्ष व्यतीत किये
നാരദൻ പറഞ്ഞു—അവൾ ജലത്തിൽ ഏഴായിരത്തി ഒരു വർഷം കഴിച്ചു. പിന്നെ, മകനേ, മൃഗങ്ങളോടൊപ്പം പത്മ-വർഷങ്ങളുടെ പതിനായിരങ്ങളാൽ അളക്കപ്പെടുന്ന ദീർഘകാലം അവൾ സഞ്ചരിച്ചു. അതിനുശേഷം ശീതളവും നിർമ്മലവുമായ ജലമുള്ള പുണ്യ നന്ദാ നദിയിലേക്കു ചെന്നു, അതിന്റെ പ്രവാഹത്തിൽ അവൾ എട്ടായിരം വർഷം കഴിച്ചു।
Verse 353
यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजा: ख्यातिमेष्यसि । “लोकपाल
നാരദൻ പറഞ്ഞു—നീ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചിതയാകുന്നതുപോലെ തന്നെ, മലിനതയില്ലാത്തവളായി വീണ്ടും ഖ്യാതി പ്രാപിക്കും; പാപവിമുക്തയായ ശുദ്ധസ്വരൂപത്തിൽ നിന്റെ കീർത്തി വീണ്ടും പ്രകാശിക്കും।
Verse 373
तवाज्ञा मूर्थ्नि मे न््यस्ता यत् ते वक्ष्यामि तच्छुणु । 'प्रभो! यदि इस प्रकार यह कार्य मेरे बिना नहीं हो सकता तो आपकी आज्ञा मैंने शिरोधार्य कर ली है
അങ്ങയുടെ ആജ്ഞ ഞാൻ ശിരസ്സിൽ വെച്ചിരിക്കുന്നു; ഇനി ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക. പ്രഭോ! ഈ കാര്യം എന്റെ കൂടാതെ സിദ്ധിക്കില്ലെങ്കിൽ, അങ്ങയുടെ കല്പന എനിക്ക് ശിരോധാര്യം തന്നേ; എന്നാൽ ഇതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക।
Verse 3636
पुनरेवाब्रवीद् वाक््यं प्रसाद्य शिरसा तदा । महाराज! उनके ऐसा कहनेपर मृत्यु हाथ जोड़ मस्तक झुकाकर भगवान् ब्रह्माको प्रसन्न करके उस समय पुनः यह वचन बोली--
അപ്പോൾ അവൻ ശിരസ്സു നമിച്ച് വിനയത്തോടെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് വീണ്ടും പറഞ്ഞു. മഹാരാജാ! അവർ അങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മരണം കൈകൂപ്പി തല താഴ്ത്തി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു; അന്നേരം വീണ്ടും ഈ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reconcile acute personal grief with the demands of kṣatra-dharma: the text models a transition from mourning to duty through consolation rhetoric while maintaining a retaliatory vow that risks further escalation.
The chapter offers a dharmic pedagogy of grief: death is contextualized as inevitable (kāla-niyati) and, for a warrior, potentially honorable when aligned with duty; simultaneously, resolve is framed as ethically meaningful when disciplined by stated commitments rather than impulsive despair.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical—using omens and counsel to mark a threshold moment where vow, duty, and interpretive signs converge to propel the next day’s action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.